BrunsBlogt @emmabruns

The physics of human behaviour..

2011-11-26T13:19:00.001-08:00

Die hele affaire van Dominique Strauss-Kahn; niets meer dan een bal op een heuvel..

NRC Next 27-10: De dokters van de donkere kamer

2011-10-27T08:31:00.000-07:00

Hortend en stotend mindert de trein vaart. “Dames en heren, we naderen station Zaandam. Deze sprinter rijdt verder richting Alkmaar.” Graag, maar niet vandaag. Ik stap uit. Het gebouw is zojuist geheel gerenoveerd. Een creatieve, nostalgische geest heeft met het oog op het behoud van onze Nederlandse identiteit het hele station bedekt met een façade van Zaanse huisjes. Het blijft een façade. De druilerige twee kilometer door de winkelstraten van het stadscentrum richting het Zaans Medisch Centrum zijn evenmin erg inspirerend. Dit is het decor voor de komende weken; de biotoop van mijn ontspoorde patiënt: de geestelijke gezondheidszorg te Zaandam.

Romantisch was het, mijn beeld van de psychiatrie. Rokerige spreekkamers, oude chesterfields en bedachtzame mannen met grijze haren en starre pakken. Eindeloze dialogen over de zin en de onzin van het leven; onuitspreekbare fantasieën en niets verhullende ontboezemingen van huisvrouwen en hoogleraren. Citaten van Freud en Jung die overstemd worden door een chronisch pruttelende percolator; een zoektocht naar dat wat schuilgaat onder de schedeldaken van de patiënt. De dokters van de donkere kamer; het licht in de duisternis van deze onzekere tijden.

Niets van dat alles. De efficiëntieslag in de zorg heeft ook de psychiatrie niet ongemoeid gelaten. Het brein is een orgaan als een ander en zal dus ook als zodanig behandeld worden. Helaas kunnen we geen thermometer in de hersenen stoppen en levert een stethoscoop op een hoofd ook bijzonder weinig nuttige informatie op over de toestand van de geest. De politiek wil het zwart op wit; voor vage gesprekken in vale salons krijg je tegenwoordig geen euro meer. De opname van de gemiddelde psychiatrische patiënt kenmerkt zich door een wasstraat aan vragenlijsten. Niet ingevuld? Geen geld. Geen diagnose? Niet ziek. Of er nou iets mee gedaan wordt of niet. Het stellen van een diagnose in de psychiatrie voelt vaak alsof je een varken in een luciferdoosje probeert te stoppen; het wringt en wroet aan alle kanten. Wat maakt de psychiatrie zo ongrijpbaar?

Volgens de cijfers van het Trimbosinstitituut heeft 1 op de 5 Nederlanders dit jaar te maken gehad met een psychische stoornis. Ongetwijfeld heeft u een sombere buurman, een collega die wel heel vaak haar handen wast of een vriend uit uw voetbalteam die af en toe een glas te veel drinkt. Maar wanneer is dat een psychische stoornis? Tegenwoordig wordt de diagnose gesteld op basis van de DSM-IV (Diagnostical and Statistical Manual of Mental Disorders, een gestandardiseerde lijst van alle psychiatrische ziekten op basis van een consensus bereikt door een internationaal gezelschap van psychiaters, psychologen en epidemiologen, laatste versie dateert uit 2000). De meeste diagnosen zijn een syndroom: een verzameling van symptomen.

Eenvoudig. Zo lijkt het. Een patiënt komt op je spreekuur: “Dokter, ik ben zo somber.” Even checken volgens de criteria en hup naar huis met een doosje Prozac. Toch? Zo eenvoudig is het natuurlijk niet. Een psychische aandoening is een moeilijk samenspel van factoren die zich telkens weer anders presenteren, net zoals elke andere ziekte, daargelaten dat de symptomen in de psychiatrie een groot grijs gebied innemen. Een huilerige baby die zijn luier niet wil laten verschonen en een brakende studente met koorts kunnen allebei een hersenvliesontsteking hebben. Dit is aan te tonen met een goede anamnese en gedegen lichamelijk onderzoek. Een man die op het punt staat van het dak te springen en een vrouw die al dagen stilzwijgend op de bank zit, kunnen allebei depressief zijn; maar wanneer is een brein definitief ontspoord?

De ontwikkeling van de psychiatrie is een logisch gevolg van het leven in groepsverband. Om samen te kunnen leven is het van belang dat elk individu naar behoren functioneert en zich ‘normaal’ gedraagt. Deze normaalwaarden bestrijken een zeker spectrum en wie zich buiten deze grenzen begeeft, riskeert het etiket ‘de gek’. Al in de prehistorie kenden onze voorvaderen mensen binnen hun gemeenschap die mentaal wankelden. Men was ervan overtuigd dat ze bezeten waren door demonen of boze voorvaderen; kwaad van buitenaf. Om de geesten te verjagen, werden er gaten in de schedel gemaakt. Niet eens zo’n vreemde gedachte. Tot de jaren vijftig was de lobotomie (een procedure waarmee met een ijzeren pen vanuit het oog in de prefrontale cortex werd geroerd) een gangbare procedure bij epilepsie en psychoses en werd er zelfs een Nobelprijs (1949) voor uitgereikt.

De Grieken dan? Daar hebben we toch menig wijs idee aan te danken. Zij benaderden het probleem vanuit de interne mens. Hippocrates stelde dat er in ons lichaam vier vloeistoffen circuleren: slijm (phlegma), bloed (haima), gele gal (xanthe chole) en zwarte gal (melaina chole). Deze laatste zou overmatig aanwezig zijn bij depressieve mensen; ze zouden letterlijk zwartgallig of melancholisch zijn. Pas in de 19^de eeuw kwam de Duitste psychiater Kraepelin met een gangbaarder alternatief. Het brein zou als onderdeel van het lichaam gezien moeten worden en een depressie was niet anders te beschouwen dan een aandoening elders in het lichaam. Het was een verstoring van het natuurlijke evenwicht. Daarbij zou er ook een erfelijke component meespelen. Met een vrij geniale tussenkomst van Freud, die de hele ziel op het rooster legde, en daarbij onderscheid maakte tussen onze driften (es), ons geweten (uber-ich) en het geknede karakter dat zich resulteert uit die twee (ich), zijn we momenteel gestrand bij een biopsychosociaal model. Een alcoholist is het resultaat van een prikkelbaar dopaminesysteem (bio), een conflict tussen impulsieve driften en het onvermogen de consequenties daarvan te overzien (psycho), en tenslotte een leefomgeving met bepaalde problemen die hem of haar aangezet hebben tot dit gedrag (sociaal). Een hele vooruitgang, maar zo duidelijk als een longontsteking lijkt een psychische ziekte nog steeds niet. Of toch?

Met de ontwikkeling van de functionele MRI-scanner (beeldvorming van de hersenenen terwijl proefpersonen en patiënten testjes uitvoeren) heeft de neurofysiologie een vlucht genomen. De boeken van Swaab en andere hersenonderzoekers over de werking van ons brein spreken eindelijk duidelijke taal. “Vrije wil bestaat niet.” “Alles stond al vast in de baarmoeder.”: het zijn glasheldere inzichten. Maar ook Swaab en de zijnen kunnen nog geen zaligmakend antwoord geven op de ziekten van ons brein. Beeldvorming van de hersenen zegt slechts iets over de activiteit in een bepaald gebied. Als er licht brandt in een bibliotheek, weten we ook niet zeker dat iemand er aan het studeren is. Een kind dat thuis geslagen werd, garandeert nog geen crimineel.

Ookal bleven de chesterfields in de spreekkamer van mijn eigen geest en kwam de koffie gewoon in een plastic bekertje uit de automaat, de weken in Zaandam waren een openbaring. Een gebroken been is niet te missen, een aanval van galstenen wordt meestal na enkele vragen duidelijk maar een zieke geest is een verhaal apart. Maar wat gebeurt er in het brein van iemand die er plots van overtuigd is dat zijn zoon hem met een slagersmes zal vermoorden? Het lijkt een even groot raadsel als de vraag waarom rond 1850 veel meer vrouwen die in ziekenhuizen bevielen, overleden in het kraambed. De oplossing van dit probleem bleek eenvoudig. Artsen hoefden slechts hun handen te wassen. Is er voor de hersenen ook een ei van Columbus. De psychiatrie is daarmee ondoorgrondelijk; eindeloos fascinerend als een onontdekt continent.

Hortend en stotend komt de trein weer tot stiltstand. “Dames en heren, dit is station Amsterdam Centraal.” Op weg naar mijn fiets passeer ik twee junks in grauwe lere jassen, lurkend aan een sjekkie, een vrouw die met haar armen in de lucht de forensende massa probeert te bekeren tot het christendom en een schoolklas met vier jongetjes die als bezetenen door de stationshal hollen, achtervolgd door een wanhopige lerares. Al met al twee gevallen van middelenmisbruik, een vermoedelijke psychose en een handjevol ADHD’ers. De zon schijnt over het Rokin, mooi in al zijn lelijkheid. Met enige melancholie lijkt het me beter dat de gekte nog even blijft bestaan. Een normaal Nederland, dat is toch ook maar een façade?

"Knipoog van een Krullevaar" Column op het Pluk Innovatiefestival 23-09-11

2011-09-26T02:32:00.000-07:00

Het was een spannende dag. Zo’n dag waarvan je dagen vantevoren kriebels in je buik krijgt en je tenen blijven spartelen terwijl je eigenlijk wil slapen.

Deze dag, 25 augustus 1990, hartje zomer (voor zover je dat in Nederland kan zeggen) was voor mijn broertje en mij het hoogtepunt van de vakantie.

4 en 5; kinderen waren we. Aardige kinderen. Naïef als een rups met claustrofobie, gedreven als twee zalmen die net beginnen aan hun opwaartse trek in een onstuimige bergrivier. In het strandhuisje hadden we een kalender waarop we de dagen afstreepten. En vandaag was het eindelijk zover: “De grote Domburgse Strandkasteelbouwwedstrijd”.

Vanaf de ochtend tot het fluitsignaal van de scheidsrechter die streng tussen de bouwwerken door banjerde, hadden we in opperste concentratie gezwoegd aan ons kasteel. In mijn herinnering tipte het gevaarte aan de miniatuurversie van de Taj Mahal en het Kurhaus bij elkaar. (Op de foto’s achteraf bleek mijn verbeelding iets levendiger dan ons sculptuurtalent, maar dat terzijde).

De triomf van de medaille, het ijsje achteraf en het knisperende geluid van het schelpenpad waarover de bolderkar aan het einde van de dag naar huis werd getrokken: ze zoemen als vrolijke herinneringen in m’n hoofd.

Goed. Terzake. Innovatie. Wat is het financiële rendement van een schep en een emmer? Kan Bart Smit garanderen dat een plastic cilinder met een hengsel voor 4euro50 een solide investering is in de ontwikkeling van een kind? Wat is in godsnaam het nut van dat eindeloze geploeter in het zand dat binnen enkele uren met één vingerbeweging van de getijden van het strand wordt geveegd? Wat is nuttig? Wat is vooruitgang? Wat is innovatie?

Als ik aan deze kant een bal laat rollen achter dit scherm en hij komt er aan de andere kant weer achter vandaan; welke film maakt jullie hoofd dan? Meest waarschijnlijk dat die bal achter dat scherm door is gerold naar de andere kant. Toch?

Maar het zou natuurlijk ook zo kunnen zijn dat achter het scherm die ene bal tot stilstand is gebracht, en er een andere in de plaats achter vandaan gerold werd. Wat bewijst dit? Dat het ene niet altijd een logisch gevolg is van het andere, ook al lijkt het zo.

Geld is een belangrijk element in onze levens. Althans, dat vinden we allemaal. Dus is het zo. De wereld verkeert zelfs in een financiële crisis. We moeten bezuinigen. En daarom moeten ministers en andere machthebbers zeker weten dat ze geen kat in de zak kopen: “return on investment” heet dat. Innovatie lijkt in deze tijd een kunstje. Je stopt er twee euro in en je krijgt er na een paar jaar vier voor terug. En als dat niet haalbaar is binnen een verkiezingstermijn, wordt het hele project wegbezuinigd. Toch Mark? Doe even normaal.

Het is ook niet makkelijk. Als we een hele klas allemaal een viool geven en vier jaar lang twee keer per week op muziekles sturen, zal er misschien maar eentje uitgroeien tot een virtuoze muzikant. Is dan bij de rest het geld verspild? Wat is de waarde van het feit dat Tim meer interesse heeft gekregen voor klassieke muziek? Dat Fatima beter Nederlands kan doordat ze elke week met een klasgenootje naar die les fietste? Dat Roos later misschien wel drummer wil worden? Hoe bereken je de waarde van onberekenbare bijzaken?

Nee, innovatie is zeker niet makkelijk. Als coassistent kan ik een infuus prikken. Het is een handeling met een resultaat; een middel om een patient beter te maken. Het kost een bepaald bedrag en je weet wat je ervoor krijgt. Als coassistent kan ik ook een angstige patient geruststellen. Maar een hand vasthouden, dat staat niet in het DBC-systeem. Waar zet je dat neer in een ziekenhuisbegroting?

Ik vertel jullie natuurlijk niets nieuws. Het leven draait niet alleen om geld. Daarom schrijven we liefdesbrieven, drinken we meer wijn dan goed voor ons is en bouwen we af en toe een zandkasteel. Het leven lijkt soms een stuiterbal in een kamer met een kleine deur. We tasten alle opties af tot we stuiten op iets dat past. Toevallig en achteraf netjes beargumenteerd. Zo gaat dat meestal. Wie van jullie leeft nu zoals hij zeven jaar geleden had gedacht dat het zou zijn?

Heraclitus zei het al: “Het leven is als een rivier. Je kan je voet maar een keer in dezelfde stroom stoppen.” Verandering is zeker, vooruitgang te betwijfelen. Maar zonder verandering, geen vooruitgang. Als we willen dat alles blijft zoals het is, moet alles wel veranderen.

Ik sta hier vandaag op het “Pluk Innovatiefestival.” En wie Pluk zegt, zegt Petteflet. Met de Stampertjes, mevrouw Helderder en … de Krullevaar. De Krullevaar is eigenlijk een uitgestorven vogel. Soms ben ik bang dat innovatie ook uitsterft; als een zankasteel wordt weggevaagd.

Dan zit ik in een oude bureaustoel met een bijna lege balpen op een vergeeld doordrukvel een medicijn voor te schrijven voor een dement omaatje met darmkanker. Dan mijmer ik wel eens over de zandkasteelbouwwedstrijd. Maar misschien, misschien is het wel net zoals de Krullevaar. Als je er maar in gelooft, blijft iets altijd bestaan.

Rabobank "Voedsel verbindt Amsterdam": De appeltaart

2011-07-02T04:53:00.000-07:00

Rabobank, de Amsterdamse Innovatie Motor, New Energy Docks en de Youth Food Movement organiseerden vrijdag een dialoog over voedsel en Amsterdam. Lees hier het verhaal over de appeltaart...

Wanneer bakte u voor het laatst een appeltaart?

Nee, zo makkelijk komt u er niet vanaf. Kant-en-klaar versies tellen niet mee.

Appeltaart bakken is een emotie: dat is de gedachte, dat is het idee. De goudgele korst is onlosmakelijk verbonden met de kritische blik van rimpelige grootmoeders; de inhoud een fijnzinnig samenspel tussen de appel en de boerenjongen.

Een van de eerste recepten van de appeltaart is te vinden ‘Een notabel boecxken van cockeryen’; een kookboek verschenen in 1514. Tijden waarin keukenmeisjes nog naar de markt gingen, kippen door de stad scharrelden en specerijen nog peperduur waren. Daar is weinig meer van over.

Appeltaarten worden tegenwoordig in appeltaartfabrieken gemaakt; ver weg, voldoende uit het zicht. Want: uit het oog, uit het hart; zo gaat dat ook met voedsel.

Kent u nog een boer? Weet u waar kaneel groeit? Wat is boter en hoeveel CO2 komt er eigenlijk vrij bij het bakken van een appeltaart?

U heeft een baan, een carrière, kinderen en vakanties. U heeft to-dolists en onbeantwoorde mail, targets en een schoonmoeder. U bent een Amsterdammer. Alleen ben ik bang dat u de weg naar de appeltaart bent kwijtgeraakt. Vandaag bak ik een appeltaart voor u. Een appeltaart met een verhaal over appels en Amsterdam, boter en boeren, moeilijke vragen maar misschien wel makkelijke antwoorden.

Voor een appeltaart heb je appels, boter, meel, eieren, kaneel, krenten, suiker en zout nodig.

Allereerst de appels. Ze vormen de basis voor de inhoud. Hoeveel verschillende soorten appelrassen kent u?En hoeveel producten van Apple? Het fruit staat symbool voor onze anonieme relatie met telers, transporteurs en verkopers. Heeft u enig idee hoe een moderne boomgaard eruit ziet?

Gelukkig is er in de stad altijd wel iemand waarmee je nog een appel te schillen hebt. De onbekende junk die je eerste fiets steelt, de toerist die ook na drie keer indringend bellen midden op het fietspad blijft lopen, de wethouder die zijn belofte niet waarmaakt. Op zoek naar appels en hun telers fietsen we samen met de junk, de toerist of de wethouder voor een kratje echte Goudreinetten naar Boskoop. Aldaar schilt u de appel en plukt er de vruchten van.

Voor het deeg hebben we meel nodig. Die stoffige rechthoekige pakken, verstopt in het onderste schap en nooit in de bonus. De gemalen granen zijn echter koren op de molen van menig voedselfetisjist. De enorme subsidies op graan in de Westerse wereld zijn dramatisch voor boeren elders in de wereld. Dumpgraan verwoest hele Afrikaanse economieën en producten waar granen in verwerkt zijn (CocaCola, koekjes en karbonades) zijn goedkoper dan het gezondere alternatief. Hoe bakken we in de toekomst onze taarten? Van eigen deeg of dat van een hongerige Afrikaan?

Boter en eieren zijn natuurlijk maar op een plek te vinden. Bij de boer. Maar afgezien van de wekelijkse beslommeringen van een viertal klompenkampioenen op zoek naar hun grote liefde, is de man die op zondag de koeien binnenhaalt, ons volslagen onbekend. Het valt niet te verwachten dat u elk weekend uw eigen boter staat te karnen, maar is het niet vreemd: Wat een boer niet kent, eet hij niet. En u eet elke dag, van een boer die u niet kent.

Dan de specerijen. Kokertjes uit Java, cannella in het Latijn, en kaneel in het Nederlands. Het is een van de van de vele exotische producten die achteloos in onze keukenkastjes verblijven. Wat gebeurt er met onze kokosmelk en kouseband als we alleen nog maar biologisch en lokaal voedsel gaan produceren en consumeren? De vele eetculturen in Amsterdam maken het de idealist niet makkelijk: kiezen we voor multiculturalisme of slow food idealisme?

Tot slot de krenten, de suiker en het zout: die krijgt u van mij kado. We moeten immers aan de slag. Voor een goede appeltaart breken de eieren en smelt de boter. De appels worden in hun hart doorboord en het deeg zal rijzen. Immers, verbinding kost tijd en vergt offers.

Te vaak gaan we gehaast en gejaagd in de stroom van de kudde op zoek naar sinaasappelsap met bonenpulp, olijven gevuld met rode stukjes plastic en afbakpizza’s met nepkaas. We vliegen de verbinding voorbij.

Als we zo doorgaan, zijn de koeien over tien jaar wegbezuinigd, zijn de kippen op hol gelslagen door de antibiotica en is de kaneelboom op Java weggeërodeerd. Ik vraag u slechts: neem de tijd; schil uw appels, kneed uw deeg en deel de taart met vriend en vijand.

Want voor we het weten, zijn we een afbakmaatschappij.

NRC Next 17-05 "De terreur van de sleur"

2011-05-17T13:51:00.000-07:00

Een eerste dag is altijd vreselijk. Je eerste stappen met een fonkelende rugtas en scherp gepoetste schoenen op een schoolplein; het zogenaamd vriendelijke gewauwel met nieuwe buren bij de verhuisauto; starende collega’s bij het oorverdovende geluid dat je nieuwe hakken maken op voordelig kliklaminaat. Verhuizingen, nieuwe banen, eerste schooldagen: het zijn sociale ontmaagdingen zonder orgasme.

Psychologen bestempelen deze wapenfeiten als zogenaamde ‘life-changing events’. Het zijn momenten waarop we een hogere kans hebben op hartaanvallen, depressies, burn-outs en andere kwalen. Als co-assistent kamp ik elke zes weken met een life-changing event. Iedere zes weken opnieuw een eerste dag; met nieuwe artsen en verpleegkundigen, nieuwe ongeschreven regels over waar je wèl en niet mag zitten, nieuwe kluisjes en nieuwe klompen. Maar wat is er eigenlijk erger? De stunteligheid van de nieuweling of de uitgedroogde sleur van de ervaren kracht?

Onze zintuigen wennen snel aan prikkels die continu aanwezig zijn. Een deur waar je tegen aanleunt voel je na een tijdje niet meer. Geroezemoes van anderen op een drukke receptie kun je ‘zachter zetten’. Dit komt omdat al onze zintuigzenuwen schakelen via de thalamus (een kern in de hersenen) die als het ware als een grote zeef onze prikkels filtert. Een uitzondering daarop is ons reukvermogen. Dit basale waarschuwingsmechanisme went nooit (al kun je wel iets niet meer ruiken maar dat komt doordat alle receptoren bezet zijn).

Sleur is gewenning van alle continue prikkels. Je wekker gaat, je staat op. Gedachteloos loop je naar de badkamer, steekt je hand uit naar de lichtschakelaar en stapt onder de douche. Je fietst naar je werk zonder je daarna te herinneren wat je hebt gezien of waar je langs bent gekomen. Je drinkt koffie om half elf en je luncht om half één. Je proeft het nauwelijks, je bent eraan gewend. Alles wat alledaags is, gaat ongevraagd en haast ongeobserveerd voorbij. Herkenbaar?

Enerzijds is sleur natuurlijk bijzonder gunstig. De gewoonte biedt ons de basisrust die ons in staat stelt hogere arbeid te verrichten. Als we elke dag zouden moeten leren lopen en ons verbazen over alles (een stoplicht, een boot of een berk) dat we tegenkwamen, zouden we nergens meer aan toe komen. Het is heerlijk om je benen gedachteloos door de stad te laten fietsen en tegelijkertijd te filosoferen over de mogelijkheid om te kunnen adverteren op de maan. Een chirurg kan zich voluit concentreren op de moeilijkste hechting omdat de rest in de loop der jaren routine is geworden.

Anderzijds leidt sleur tot een gevaarlijke vorm van Oost-Indische ‘blindheid’ en apathie. We zien geen problemen omdat we ons niet verwonderen. De files hoeven we niet op te lossen. De vraag is: hoe komen we van A naar B? Maar we zijn al zo gewend geraakt aan auto’s en asfalt, zeg maar gerust verslaafd, dat we niet meer anders kunnen denken. Patiënten zijn toch ook zielige hoopjes mens die in een bed liggen in een groot gebouw waar het ruikt naar ziek-zijn en waar de dood rondwaart? Geen wonder dat je maar één keer per week op bezoek gaat. Is het nu eenmaal zo? Of kan het ook anders?

Zonder doorbraak is sleur misschien wel de grootste terreur van ons leven. Het leidt tot gewoontes die op hun beurt verworden tot tradities. Die laatsten staan vaak als onvermurwbare zuilen elke vorm van verandering in de weg. “Waarom zijn er nooit gebouwen die glijbanen hebben in plaats van trappen? Waarom hebben auto’s geen airbags aan de buitenkant?” Naarmate een bedrijf of een samenleving langer volgens een bepaald model functioneert, zijn er steeds meer mensen gebaat bij het status quo. De angst voor verandering wordt groter dan de nieuwsgierigheid naar verbetering.

Maar misschien ben ik wel een naïeve jongeling. Misschien hebben Mark Rutte en de zijnen enorm veel baat bij een gezonde dosis sleur. Een rustig volk dat zich elke dag gedachteloos in de file stort om weer als trouwe, ‘hardwerkende Nederlanders’ aan de slag te gaan. Een volk wiens pleinen leeg blijven als een kabinet oeverloos debatteert over een snelheidsverhoging op de Afsluitdijk van tien kilometer per uur terwijl we op de echte snelweg voorbij gescheurd worden door Chinezen, Indiërs en Brazilianen. Een volk dat kilo’s opgepompte kipfilet wegkauwt zonder zich af te vragen of ze hun volgende longontsteking nog wel overleven. Is de sleur de sussende wieg van de slapende woede?

Dan doe ik graag een pleidooi voor de doorbraak van de sleur. Maar wie doorbreekt de gewoontes als er geen dictator is om uit te honen, geen woedende jeugdige menigte die gebukt gaat onder een enorme werkeloosheid? Wachten we dan werkelijk tot we, gammel rammelend als ons eigen kunstgebit, wijzend met een wandelstok ‘de jeugd van tegenwoordig’ visieloze gemakzucht kunnen verwijten zonder ooit getracht te hebben zelf iets te veranderen?

Doorbreek de sleur. Sla eens een straat in waar je nooit bent geweest. Maak voor de verandering een praatje met de postbode. Poets je tanden met je andere hand en vraag je eens af hoe je wekker eigenlijk werkt. Eet een week met stokjes. Ga op reis of zoek een nieuwe baan. Vraag je iets af wat te normaal is om je af te vragen. Misschien kom je wel op een nieuw idee.

In het ziekenhuis voel ik me vaak een kleuter aan de hand van de specialist. Vanaf de eerste begroeting met een patiënt tot de ontslagbrief probeer ik zo ‘sleurloos’ mogelijk te kijken naar wat er gebeurt. Zijn de papieren statussen werkelijk efficiënter en veiliger dan een elektronisch dossier? Hoeveel patiënten lezen de vloeipapieren bijsluiters echt en is het gangpad eigenlijk wel breed genoeg voor al die rollators?

De geschiedenis leert dat de wereld verandert als de sleur doorbroken wordt. Denk maar aan het enthousiasme van die ene originele holbewoner die het wiel uitvond; de euforie van Louis Pasteur die per toeval een kweekbakje te lang liet staan en zo de antibiotica ontdekte; het uitzicht op de wereld van Armstrong bij zijn eerste stappen op de maan en de verbaasde blik van diegene die de eerste maïskorrel zag veranderen in een popcorn.

Onze sleur is het resultaat is van onze gewoontes. Onze regering is het resultaat van onze stemmen. Onze wereld van morgen is het resultaat van de keuzes die we vandaag maken of nalaten te maken. Jij bent de uitvinder van het wiel van de toekomst. Wees dus trots op je nieuwe tas en koester je zoektocht naar de koffieautomaat; cultiveer het kliklaminaat en wauwel eindeloos met je nieuwe buren. Kantel de saaiheid en vrees de verandering niet. We hebben lang genoeg geslapen.

TEDxMaastricht - 4 april 2011 - Sam & Mac

2011-04-17T08:28:00.000-07:00

"Grote meesters met kleine mesjes" NRC.Next 14-03-2011

2011-03-14T03:56:00.000-07:00

In televisieseries zijn het virtuoze handigheidskunstenaars; helden die levens redden waar de lieftallige verpleegkundige bij staat. Geslepen onderzoeksjournalisten schilderen ze vaak af als op geld beluste botte boeren die liever snijden dan praten, liever verdienen dan genezen. Chirurgen: wat schuilt er werkelijk achter de mondkapjes en het steriele blauw? De afgelopen maanden vertoefde ik in de wereld van scalpels en hechtdraad, hiërarchie en steriliteit. Voor als je ooit onder het mes gaat of gewoon nieuwsgierig bent: wat kunnen we leren van de grote meesters met de kleine mesjes, balancerend tussen de hoogmoed en de val?

Als om half zes de wekker gaat om je richting een huis vol zieke, veelal oude mensen, te begeven, is één ding zeker. Al doen E.R. en Grey’s Anatomy soms anders vermoeden: chirurgie is geen glamour. De zorgvuldig getailleerde mantelpakjes zijn ingeruild voor een vormeloos wit pak, de pumps voor de immer degelijke klomp. De nagels zijn kort geknipt, ringen en oorbellen blijven in de kast. IJdelheid is in dit vak een teken van zwakte, verdoezeling van de inhoud: voor mensen met te veel tijd en te weinig kennis. Het ligt misschien aan het feit dat ik zelf altijd op uniformscholen heb gezeten, maar het is werkelijk een verademing. Geen oeverloos gesteggel over zomer- en winterkledingetiquetten, geen gedraal voor uitgewoonde kledingkasten. Het gaat weer eens om de inhoud in plaats van de vorm. Chirurgen hebben geen spindocters of woordvoerders, geen democratische strop waardoor ze verplicht worden de complexiteit te verkopen in loze one-liners.

De dag begint met een plastic bekertje lauwe koffie en de overdracht. Voorafgaand aan een operatie is de besluitvorming cruciaal. Elke opinie zonder bodem wordt genadeloos afgestraft. We worden elke dag doodgegooid met meningen van mensen die geen enkele kennis van zaken hebben. Hele televisieprogramma’s varen op het goede humeur van praatgrage voetballers van weleer en bezorgde moeders van vandaag. Daarentegen, als je een mes in iemands buik wilt zetten moet je wel met bijzonder goede argumenten komen om die ingreep te rechtvaardigen. Wat Wilders doet in het politieke debat zou hij als chirurg nooit kunnen maken; retorische trucs en ongenuanceerd angst zaaien zijn in de discussie over de therapie van een kind met kanker uit den boze.

Artsen gebruiken de kennis opgedaan uit erkende, grootschalige onderzoeken en jarenlange ervaring om te streven naar de beste zorg. Ze hebben geen tijd om elke vier jaar de eed van Hippocrates opnieuw uit te vinden. Daarentegen, hoeveel regeringen pleiten voor strenger straffen terwijl elk wetenschappelijk onderzoek aantoont dat dit geen enkele zin heeft?

Om half acht mag ik naar het operatiecomplex; blauwe pyjama aan, handen in het sop en op naar de steriele kamer. In tijden van grenzeloze bereikbaarheid via iphones en androids en een continue overdosis aan ongevraagde informatie is concentratie een zeldzaam goed. Mijn vrienden verslijten me vaak voor facebookfetisjist en twitterjunkie. In de praktijk vertoef ik (bijna) nergens zo graag als in een operatiekamer. De totale afwezigheid van reclameboodschappen, sociale media, glitterkleding en hippe jingels maken het eenvoudiger om je te concentreren op één van de meest fenomenale producten van de evolutie: het menselijk lichaam. Je kan niet zappen, skippen of buzzen; de grootste angst van onze tijd is het gevaar dat je iets zou missen, maar tegelijkertijd missen we daardoor vaak alles.

“Mes!”, zegt de chirurg naast me kordaat met een uitgestoken hand en in een vrije val vanuit de filosofische wolken sta ik binnen een paar seconden weer met beide voeten op de grond van de operatiekamer. Geen tijd voor lange beschouwingen, er moet een galblaas worden verwijderd. Dit is niet het moment voor oeverloos gefilosofeer en gespeculeer. Zonder het verlies van de nuance is de taal van een chirurg duidelijker dan die van menig populist. Immers, het detail bepaalt het slagen van het grotere geheel. Tijdens een laparoscopische operatie (via enkele insteekopeningen met een camera in de buik) kan het raken van een klein bloedvat het zicht op het operatiegebied dramatisch vertroebelen.

Een chirurg bedenkt van tevoren welke obstakels hij kan verwachten. Hoe goed zijn kennis van de anatomie ook is: een menselijk lichaam blijft onvoorspelbaar. Evenals de grilligheid van beurskoersen en verkiezingspeilingen werkt een chirurg met een bepaalde mate van onzekerheid. Eén verkeerde beslissing heeft gevolgen die kunnen leiden tot de dood. Maar, overpeins ik, geldt dat niet voor veel meer keuzes die we maken? Als ik een t-shirt van vijf euro koop dat gemaakt is in Maleisië, hoe weet ik dan zeker dat ik niet mensonwaardige werkomstandigheden voor kinderen in stand houdt? Moeten de gevolgen van een keuze even duidelijk zijn als een massale bloeding om je te laten beseffen dat het anders moet?

Chirurgen snijden in mensen; als coassistent zie je mensen veranderen in patiënten. Liggend in een ziekenhuisbed in zo’n suffe pyjama zie je mensen worstelen met de acute staat van afhankelijkheid waar ze in terecht zijn gekomen. Een gesjeesde bankier die na zijn darmoperatie geholpen moeten worden met wassen, een kordate cassière met borstkanker die niet zelf naar de wc kan. In tijden van hyperindividualisme en ‘eigen verantwoordelijkheden’ is niets beangstigender dan dat. Als je zes maanden uitvalt omdat je geopereerd moet worden aan een tumor, vervalt dan je status als ‘hardwerkende Nederlander’?

Moe maar voldaan sta ik ’s avonds in de kleedruimte. Terwijl ik m’n iphone weer aanzet en m’n klompen verruil voor m’n pumps duik ik langzaam weer in de wereld van de ongelijkheid, de vorm en de oneindige hoeveelheid prikkels. Op de fiets naar huis zie ik mensen haastig aan elkaar voorbij gaan. Een jongen rent naar de tram, een kleuter hinkelt aan de hand van zijn moeder op de stoep. Ze gebruiken hun lichamen als geoliede machines, onbewust van de afhankelijkheid van botten, spieren en organen. In het verkeerscircus van de stad is één onoplettende automobilist genoeg om deze perfectie te doorbreken. Met loeiende sirenes ga je op weg naar de stilste kamers van Nederland, op weg naar de grote meesters met de kleine mesjes.

Over Sam & Mac

2011-03-03T11:45:00.000-08:00

Het is maar een idee en natuurlijk zit niemand erop te wachten maar je moet toch wat met een 'permanent marker'.

Als veertig maagden worden ingeruild voor een bonus - NRC - 24/12/2010

2010-12-26T09:57:00.000-08:00

Waar was u toen de eerste bank viel? Ik fietste nietsvermoedend door een zonnig Vondelpark. Er kwam geen vliegtuig aan te pas en de mannen met baarden in Afghaanse grotten hielden zich stil. Deze keer kwam de vijand uit de eigen gelederen. De “big boys” met hun strakke pakken en glanzende bakfietsen die me tegemoet reden, bleken me genadeloos te hebben belazerd; de veertig maagden gemakzuchtig ingeruild voor een dikke bonus. De banken vielen en evenals de bureaustoelen, post-its en to-do lijstjes op 11 september 2001, stevenden de beurskoersen in vliegende vaart af op het harde beton van de nullijn. M’n zuurverdiende geld, m’n studiefinanciering in IJsland; weg waren de euro’s. Als sneeuw voor de zon, als Bin Laden in Tora Bora.

Tot die tijd beperkten mijn financiële zorgen zich tot de waarde van mijn bankrekening (en als student zijn die zorgen op zich al bijzonder uitdagend), maar nooit eerder had ik mij bekommerd om de eigenlijke waarde van geld. Terroristische aanslagen en te agressieve taxichauffeurs, daar kan je werkelijk aan overlijden. Maar een vallende bank, wat voor gevolgen heeft dat voor mijn leven? Wat is mijn geld eigenlijk waard? Sterven we uit als we allemaal rood staan?

Succes wordt in onze maatschappij gemeten op basis van status of geld. Reclames en televisieseries doen me geloven dat rijden in een Rolls Royce, een gigantisch zwembad en elke dag kaviaar het hoogst haalbare is. Daartegenover staan de waarden die een goed mens hoog in het vaandel zou moeten hebben: goed onderwijs, patiëntvriendelijke gezondheidszorg en een betrouwbaar rechtssysteem, enz.

Helaas leveren de beroepen waarbij die waarden voorop staan vaak bar weinig geld of status op. Een leraar verdient minder dan een accountant, een huisarts minder dan een cosmetisch chirurg en een elektrische auto is duurder dan een diesel. Hoeveel filmmakers, cabaretiers en musici in de dop gaan toch maar economie studeren voor “een zekere toekomst”? In de nachtelijke uren van mijn coassistentschap fantaseer ik wel eens over een eigen bedrijf. Ik zou speciale handschoenen met vingertopjes voor Ipods kunnen gaan verkopen of een project kunnen opzetten voor kansarme jongeren in de Bijlmer. Het voornaamste criterium dat onze maatschappij stelt is dat een bedrijf geldelijke winst oplevert; met winst overleef je. Eigenlijk is dat heel vreemd. Ik ben een dief van mijn eigen portemonnee als ik kies voor idealen.

Natuurlijk zijn er ook bedrijven die het tegendeel bewijzen. De laatste jaren zijn er steeds meer grote ondernemingen die laten zien dat er meer geld te verdienen valt met een overstijgende visie dan met puur winstbejag op korte termijn (Google, Facebook) maar dat blijft een minderheid. Grote telefoonmaatschappijen, reisbureau’s en verzekeraars geven me toch altijd het gevoel dat ze meer uit zijn op mijn zuurverdiende euro’s dan mij zo goed mogelijk van dienst te zijn. (Harvard Business Review, the wisdom manifesto)

Idealen zijn ondergeschikt aan geld, en geld heeft geen ideaal. Paul Polman van Unilever beloofde onlangs dat in 2015 al hun producten duurzaam zullen zijn. Maar wat gebeurt er als er zo weinig winst wordt gemaakt dat de aandeelhouders niet langer akkoord gaan? Verruilt hij zijn geitenwollen sokken dan weer voor glanzende lakschoenen?

Geldelijke winst is voor vele sectoren een ontoereikend middel om de duurzame kwaliteit van een product of dienst te bepalen. Als coassistent zie ik elke dag hoe de marktwerking in de zorg kosten bespaart maar daarbij niet noodzakelijk ten goede komt van de kwaliteit van leven van patiënten. Onze universele afhankelijkheid van geld heeft ons werkelijke idealen weggebonjourd naar de reservebank van de vrije tijd. De chirurg opereert liever nog twee extra liesbreuken in dat extra uurtje dan mevrouw de Vries nog even rustig uit te leggen wat er morgen met haar gaat gebeuren. Want geld, daar gaat het tenslotte om, toch?

Munten en briefjes, pinpassen en cheques hebben de ruilhandel aanzienlijk vereenvoudigd. Het kapitalistische systeem vormt een drijfveer voor onze samenleving; concurrentie en competitie stimuleert. Terug naar dictatoriaal marxisme zou een stap achteruit zijn. Maar toen die eerste bank viel en ik de lachende zakenmannen bitterballen zag verorberen op het Amstelveld, dacht ik: waar gaan we heen? Komt Darwin’s ‘survival of the fittest’ overeen met de Dow Jones? Had Noach de zondvloed ook overleefd als hij slim had belegd? Ik was m’n geld liever groen dan wit. U ook?

2010-12-09T12:00:00.000-08:00

NRC Next 11-11: Illusie van het individualisme

2010-11-11T00:09:00.000-08:00

“Een skinnyjeans? Nee, daar kan je echt niet meer mee aankomen.” Meelopen is niet cool; je moet anders, origineel en tegendraads zijn. Toch heeft de evolutie aangetoond dat het voor vele diersoorten buitengewoon gunstig is om in groepen samen te leven. Vissen zwemmen in grote scholen om niet opgegeten te worden; een antilope in zijn eentje maakt geen schijn van kans om ook maar één dag te overleven op de Afrikaanse savanne. Dat geldt ook voor de mens. Jagen, voedsel verzamelen en stemmen op Wilders; het voordeel van kuddegedrag staat onomstotelijk vast.

Het lijkt alleen alsof in onze wereld een omgekeerde regel van kracht is, oftewel: de illusie van het individualisme. We hebben Ipads, éénpersoonsmaaltijden en happy single party's. We zien belastingen en verzekeringspremies eerder als een last dan een bijdrage aan de samenleving waar we zelf onderdeel van uitmaken. Een voedselcrisis in Sudan? Erbarmelijke arbeidstoestanden in China? Daar heb ík toch zeker niks mee te maken? De kuddes zijn zo groot geworden dat we nauwelijks nog zien dat we er deel van uitmaken. Wat is het verband tussen onze persoonlijke schijnvrijheid en onze echte maatschappelijke verantwoordelijkheid?

De afgelopen millennia zijn we als mensen buitengewoon vaardig geworden in het reproduceren van onze eigen soort. Tegelijkertijd met die enorme populatiegroei zijn onze samenlevingsvormen vele malen complexer geworden. De overgang van de eenvoudige hiërarchie van een leven in stamverband naar een ingewikkelde democratische samenleving is haast niet te volgen. We hebben niet langer één duidelijke positie binnen een sociale structuur maar zijn tientallen pionnen tegelijkertijd: zo ben ik Nederlands staatsburger, student, verzekerde bij AGIS, klant van de Albert Heijn, Westerling, in oorlog met het terrorisme en frequent consument van frambozen. Deze overvloed aan posities is duizelingwekkend en maakt het aantal verantwoordelijkheden die daarbij horen ook oneindig groot. Tegelijkertijd voelen we ons ogenschijnlijk vrij. Vergelijk het met angst: als het gevaar zo groot is dat we het niet meer kunnen zien, ervaren we het niet meer als gevaar (daarom zijn er meer mensen bang voor spinnen dan voor de klimaatverandering, terwijl die laatste in potentie toch veel gevaarlijker is).

Bedrijven willen ons graag laten geloven dat we vrij en onafhankelijk zijn. Je kan zelf bepalen hoe je een nieuw paar Nikes wil vormgeven, wat je op je pizza wil en hoe je droombadkamer eruit moet zien. Toch zijn we meer verbonden dan ooit. Er is niemand die weet hoe je een Nike-schoen moet maken: niemand die alle kennis beheerst hoe je rubber uit bomen haalt, veters maakt, aardoliebronnen vindt, kleurstoffen maakt, schepen bouwt en kartonnen dozen perst. In onze technologische vooruitgang hebben we de taken verdeeld en maken we allemaal onderdeel uit van een globaal brein: een wereldse machine waarin je als tandwiel alleen niets waard bent zonder de rest.

Het gevaar zit ‘m in het feit dat we leven in de veronderstelling dat we onafhankelijk zijn en daarom ook liefst zo weinig mogelijk lastig gevallen worden door het systeem. Belastingen, premies en maatschappelijke verantwoordelijkheden zijn een vervelende bromvlieg in ons heerlijke individuele leven. Publieke voorzieningen als wegen en water zijn even vanzelfsprekend geworden als een goedgevulde ijskast voor de gemiddelde puber. Precies deze vanzelfsprekendheid vormt een gevaar voor ons systeem Een paar weken staking van de vuilnisophaaldienst in Amsterdam afgelopen zomer maakte deze verbondenheid pijnlijk duidelijk.

Het is belangrijk dat we investeren in onze publieke voorzieningen maar hoe maken we dat inzichtelijk in ons labyrint aan sociale levenssferen? In eerste instantie moeten we af van het idee dat iedereen een juist en volledig beeld van de situatie moet hebben om te willen bijdragen. Het pijnlijke beeld van duizenden creperende hongerende Afrikanen levert al jaren niet meer op dan een maandelijkse donatie; en ze creperen nog steeds. We veranderen ons gedrag veel sneller als het daadwerkelijk persoonlijk voordeel oplevert.

Een concreet voorbeeld: belastingen. Niemand staat met veel plezier zijn zuurverdiende geld af aan een instantie die zich voorstaat op het credo: “leuker kunnen we het niet maken, wel makkelijker”. Eigenlijk doet de overheid natuurlijk tal van goede zaken met dat geld maar de beeldvorming is vaak anders. Bodemloze ambtelijke putten zoals de bouw van musea en metrolijnen die jarenlange vertraging oplopen geven ons het gevoel dat een donatie aan de schatkist ongunstiger is dan menig aandeel in het failliete Enron.

Zou het niet veel leuker zijn als je van te voren zou kunnen aangeven waar jij waarde aan hecht in de publieke ruimte? Zodanig dat er op je bankafschrift niet gewoon staat “Belastingbijdrage” maar bijvoorbeeld: “Bijdrage Sweelinckorkest” of “Tien wachtenden minder op de wachtlijst van jeugdzorg”? Hetzelfde geldt voor ziektekosten; met jouw verzekeringspremie kan een chronisch zieke elke maand zijn medicijnen krijgen. Natuurlijk zijn deze voorbeelden niet tot op de cent nauwkeurig te berekenen maar volgens mij is het beeld belangrijker dan de totale waarheid.

Immers, als je leeft in de illusie dat je een onafhankelijk individu bent in deze maatschappij pretendeert dat ook een bepaalde mate van vrijheid; zowel emotioneel als maatschappelijk. De hoofdpersonen van Franzen’s roman tonen helaas pijnlijk aan dat ook die vrijheid slechts een illusie is. Zo begint Patty Berglund, huisvrouw in welvaart en geslaagd ‘illusionair individualist’ haar autobiografie: “Waar kwam dat zelfmedelijden vandaan? In die buitensporige mate? Ze leidde volgens vrijwel iedere norm een luxueus bestaan. Ze had elke dag weer de hele dag om een manier van leven te verzinnen die haar bevrediging zou schenken, maar het enige waar haar vrijheid toe leek te leiden was een almaar schrijnender uitzichtloosheid.“ Bij het lezen van deze zinnen rijst de vraag: wat blijft er van een individu over als je zijn omgeving wegneemt? In hoeverre zijn wij een projectie van alles en iedereen om ons heen? Wat is de functie van een wasknijper zonder was en waslijnen?

De waarheid en de vrijheid die we ervaren zijn volledig afhankelijk van het beeld dat we daar zelf aan toeschrijven. Een tweede voorbeeld hiervan in het boek van Franzen: Richard Katz, succesvol muziekproducent, wordt geïnterviewd over zijn visie en de maatschappelijke invloed van rockmuziek. Hij slaat de verwachtingen van de linkse journalist in een paar zinnen in duigen. “Nee serieus. Genomineerd worden voor een Grammy was zo’n geweldige eer dat ik me verplicht voel iets terug te doen in dit verkiezingsjaar. Ik zie het als een voorrecht dat ik onderdeel heb mogen worden van de mainstream popmuziek, de kans heb gekregen om mijn eigen merk kauwgompjes (eendags-hitjes, nvdr.) op de markt te brengen, en heb mogen meehelpen bij het overtuigen van veertienjarigen dat het uiterlijk en bedieningsgemak van Apple-producten een bewijs is dat Apple een betere wereld wil voor ons allemaal. … Om dat te begrijpen moet je het misschien ruimer zien en accepteren dat het bezitten van een iPod op zichzelf al de manier is om de wereld te verbeteren.”

Evenals de illusie die Apple ons voorhoudt dat het aankopen van hun product zou bijdragen aan een betere wereld, zo pretenderen zij en vele andere bedrijven dat wij volledig onafhankelijk en vrij zijn. Die vrijheid bestaat niet; noch in onze persoonlijke contacten met vrienden, liefdes en familieleden, noch op maatschappelijk niveau. Je kunt jezelf niet buiten je omgeving plaatsen want die omgeving bepaalt wie jij bent; hoe onvrij en onorigineel dat ook klinkt.

Franzen beschrijft in zijn boek op meesterlijke wijze hoe mensen persoonlijke drama’s zodanig kunnen uitvergroten dat de wereldproblematiek slechts een decor vormt waarin de hoofdpersonen zich genoeglijk kunnen wentelen in hun eigen kopzorgen. Onze welvaart heeft ervoor gezorgd dat we kunnen leven in zogenaamde vrijheid en onafhankelijkheid. De onlosmakelijke verbinding met de sociale structuren om ons heen kunnen we niet verwijderen uit ons leven; ze blijven ons achtervolgen omdat ze onze persoonlijkheden vormen. Maatschappelijke verantwoordelijkheden zijn daarentegen gemakkelijker te negeren. Wat de buren van je nieuwe auto vinden is immers van groter persoonlijk belang dan de publieke opinie jegens mensen die hun kauwgom op straat uitspugen. Toch?

Franzen en de torenhoge stapel vuilniszakken in Napels maken beide de realiteit pijnlijk duidelijk: vrijheid bestaat niet. Elke handeling, elke aankoop en elke zin die je als individu produceert heeft een effect op je omgeving en evenzeer heeft de omgeving een effect op jou. Op de omslag van het boek van Franzen staat een vogel, misschien wel het meest gebruikte symbool voor vrijheid. Maar wat is daar nog van over? Om met Franzen’s woorden te eindigen: “… waar hij wakker werd en honger had, onder een betrokken aprilhemel en in een van die biologisch dode landschappen waar Amerika zo rijk aan is geworden: megakerken met kunststof buitenmuurbekleding, de onvermijdelijke WalMart, weidse invoegstroken, auto’s als rijdende forten, nergens iets te zien wat aantrekkelijk zou zijn voor een vogel... Illusie-individualisten, ontwaakt uit de droom, je bent even alleen als een zandkorrel in de woestijn.

NRC-Next 04/10: Het tijdperk van de cocktails is voorbij

2010-10-04T08:35:00.000-07:00

Food Center: “Op de markt is je gulden een daalder waard”

2010-09-25T03:38:00.000-07:00

Na alle omzwervingen langs kraakverse kiwi’s en uitgedroogd pekelvlees moet er natuurlijk ook nog betaald worden. Geen karretje of kassa te vinden hier op dit eindeloze terrein maar gelukkig vind ik achter een groot gebouw toch wat ik zoek: een caissière van ‘de Kweker’: groothandel voor ‘professionals in food’.

Op een ijzeren trapje aan de achterkant van het filiaal zit Kitty Rozenkrans, 28 jaar en net getrouwd (ietwat onwennig spreekt ze haar nieuwe achternaam uit). Ze werkt al twee jaar achter de kassa bij de Kweker. Samen met een collega zit ze in de laatste zomerzon te genieten van de lunch: twee witte pistoletjes met een kipcorn,een portie leverworst en een flesje cola erbij. Ik vraag of ze bewuster met voedsel omgaat sinds ze bij het Food Center werkt. “Ik eet eigenlijk gewoon wat ik lekker vind. Zolang ik me goed voel, zal het toch wel in orde zijn?”

“En het werk?”, vraag ik. “Het werk is best aardig hier. De klanten zijn gevarieerd, van advocatenkantoren tot grote warenhuizen; we hebben natuurlijk ook een breed aanbod.” In tegenstelling tot mijn eerdere gesprekken ziet Kitty wel een toenemende vraag (en daarmee ook aanbod) van biologische producten. “Ondanks de crisis zijn er toch steeds meer bedrijven waarbij vanuit het bestuur of de werknemers een kritische blik rijst over de afkomst van hun producten.” We zitten nog een tijdje in de zon maar bij thuiskomst ben ik toch nog benieuwd naar ‘de Kweker’. Is dit bedrijf werkelijk zo groen als het klinkt?

De Kweker is zuiver gericht op grootafnemers als kantines en restaurants. Op hun site staat: “Wij hanteren een helder toelatingsbeleid dat puur gericht is op professionele ondernemers in zowel horeca, out-of-home als food retail. Hierdoor komen onze klanten hun eigen klanten niet tegen bij De Kweker, en dat is wel zo prettig.” Dat vind ik toch een beetje raar. Mogen particulieren niet zien wat een eerlijke prijs is voor hun product of waar hun product werkelijk vandaan komt? De rest van de site bestaat uit prachtige brochures met mooie producten en stuntaanbiedingen. Ik blijf toch nieuwsgierig naar het verhaal achter deze mooie naam. Zondag 26 september zoek ik het verder uit. Gaat u mee?

Een debuut in de wereld van de stethoscoop - Zorg in NRC-Next (21-09-10)

2010-09-24T06:00:00.000-07:00

Met trillende handen open ik het kraantje van het infuus en samen met mijn koortsig zwetende patiënt kijken we hoe de vloeistof pijnloos in zijn arm verdwijnt. Het is gelukt. Een gevoel van opluchting en overwinning maakt zich van mij meester. Tevreden pak ik mijn flesje water en loop richting de artsenkamer. Als coassistent zijn de dagen vergelijkbaar met die van een elfjarige in de brugklas: alles is nieuw, spannend en duizelingwekkend overweldigend.

Tijdens een kort kopje koffie valt mijn oog op een passage uit de Groene Amsterdammer. „Je ziet de verandering. De jonge vrouwelijke artsen met paardenstaartjes en blauwe flesjes water in de zak van hun doktersjas trekken in groten getale groepsgewijs door het ziekenhuis. Ze zijn vaak nogal overgevoelig. Belt zo’n meisje je tijdens de dienst over haar toeren op, denk ik: doe een beetje relaxt. Zelden zit er een doortastend type tussen.” (aldus Annette de Vries, medisch specialist)

De dampende vloeistof schiet me bijna in het verkeerde keelgat. Vlug vliegen mijn ogen door de rest van het artikel. Feminisering in de zorg en het toenemende aantal parttimers worden door verscheidene gevestigde specialisten afgeschilderd als dreigende monsters. De artsen lijken verzand in een heilloze zoektocht naar dé doortastende mannelijke arts-assistent die onvoorwaardelijk getrouwd is met de woorden van Hippocrates. De toekomst van de zorg zou aan een zijden draadje hangen. Is dat mijn toekomst? Tijd voor repliek van een hoopvolle coassistent, met paardenstaartje.

Ik zwerf nu al een jaar door het landschap van ziekenhuizen in Noord-Holland. Ieder ziekenhuis heeft zijn eigen ongeschreven regels, zijn blaaskaken en zijn muilezels. Het gesprek over de werklasten, de salarissen en de verantwoordelijkheden van artsen levert vaak voer voor discussie aan de koffietafel. Eén ding is zeker. Opleiding en opvoeding zijn woorden die sterk op elkaar lijken. We kiezen voor een bepaald specialisme omdat we geïnspireerd worden door de bevlogenheid van specialisten. De doortastendheid van uw arts-assistenten, beste dokter de Vries, daar heeft u ook zelf de hand in. Want uiteindelijk gaat het toch om de patiënt, is het niet?

Om de kwaliteitswaarden te kunnen behouden en toch meer ademruimte te bieden aan de arts van de toekomst, moeten we optimaal gebruik maken van vooruitgang die er te behalen is in het systeem. Daarbij moeten we niet alleen kijken welke samenwerkingsverbanden of tradities tot nu toe goed werkten, maar valt er met name winst te behalen bij een creatiever gebruik van de huidige mogelijkheden. Ter vergelijking: als we in Nederland kijken naar een oud probleem: files. Traditiegetrouw zouden we meer wegen kunnen aanleggen. Dat levert tijdelijk verlichting maar zal op de lange termijn meer files tot gevolg hebben. Echter hebben we in Nederland een uitgestrekt netwerk van binnenwateren die een perfecte oostwest verbinding vormen. Het vergt natuurlijk nieuwe investeringen en meer creativiteit om op deze manier nieuwe vormen van mobiliteit te realiseren, maar de oplossing is op de lange termijn wellicht veel gunstiger. In het zoeken naar nieuwe oplossingen is het kader waarbinnen we denken minstens zo belangrijk als de concrete voorbeelden. En tot nog toe is dat kader veel te klein.

Maar zoals resultaten in het verleden geen garantie bieden voor de toekomst is het ook zo dat de methoden voor de goede zorg uit het verleden niet altijd de weg naar Rome zijn voor de toekomst. We hebben baat bij creatiever nadenken bij het maken van beleid en moeten zorg inrichten op basis van de einddoelen en niet volgens de bestaande blauwdrukken. Het bedenken van oplossingen moet gebeuren met de ervaring van een specialist en de naïviteit van een co-assistent. Opleiders en artsen in opleiding, de overheid, patiëntenverenigingen en verzekeringsmaatschappijen hebben allen een belangrijke stem in dit debat.

Het verlenen van goede zorg is cruciaal voor een gezonde en vitale samenleving. De geneeskunde is geen sector waar je zonder uitzondering iedere dag om vijf uur de deur achter je dicht trekt. Patiënten zijn niet ziek tijdens kantooruren, ze worden ook niet even beter met kerst. Hoe efficiënt we de zorg ook maken, het blijft een beroep met grote verantwoordelijkheden

en onvoorspelbare gebeurtenissen.

Zorg draait om de zieke maar geen enkele patiënt heeft baat bij een arts met een burn-out.Het is belangrijk voorafgaand aan deze discussie is te definiëren wat we verstaan onder goede zorg. Ik legde deze vraag voor aan drie artsen van verschillende generaties: Paolo Valerio (52 jaar, kinderarts, werkt 90% en heeft 3 kinderen van 20, 17 en 3 jaar oud), Maarten Biezeveld (kinderarts, werkt 90%, 37 jaar, twee kinderen, een van 3 jaar en een van 20 maanden) en Evelien Terwindt (30, spoedeisendehulp-arts in opleiding en zwanger van haar eerste kind). “Goede zorg is zorg waarbij een patiënt elk uur van de dag krijgt wat hij nodig heeft en kwaliteit en continuïteit verzekerd zijn.” stellen Valerio en Biezeveld. „Daarbij is het ook belangrijk dat de zorgverlener een gezonde balans kan behouden tussen werk en privé.”, vult de jongere Biezeveld aan.

Allereerst de kwaliteit. Zelfs een relatief eenvoudige operatie als het verwijderen van een blindedarm vergt de nodige oefening en ervaring. De Amerikaanse schrijver Malcolm Gladwell stelde in zijn boek Outliers dat voor elke verwezenlijking van een echt talent minstens 10.000 uur nodig zijn om ergens echt goed in te worden. Valerio betwijfelt of de huidige generatie arts-assistenten die grens ooit nog wel haalt. Hij ziet een duidelijke verschuiving in de perceptie van het beroep. “De oude tijgers van nu leefden voor de geneeskunde en niets anders.” Als de fulltime chirurg in de toekomst vervangen wordt door twee parttimers, blijft deze kwaliteit dan gewaarborgd?

Daarnaast vraagt goede zorg om continuïteit; nauw verbonden met goede communicatie en van cruciaal belang voor de zorgbeleving van de patiënt. Als u drie dagen opgenomen ligt in het ziekenhuis en elke dag komt er een andere witte jas vragen of u allergisch bent voor penicilline, zinkt u wellicht ook de moed in de schoenen. “Vierentwintig uur per dag continu goede zorg bieden is niet hetzelfde als vierentwintig uur per dag dezelfde zorgverlener.”, merkt Biezeveld op, “Een gezonde zorgverlener is minstens zo belangrijk als het streven naar een gezonde patiënt.” “Naast goede communicatie tussen zorgverleners is helder contact met de patiënt erg belangrijk, zegt Terwindt, “Patiënten zijn de laatste jaren veel mondiger geworden en hebben vaak via het internet veel informatie over hun ziektebeeld vergaard. Hij is de expert van zijn eigen lichaam en heeft het recht met de expertise van zijn behandelende artsen een aandeel te hebben in het beslissingsproces.” Goede zorg draait dus om professionaliteit, continuïteit en communicatie.

In de toekomst zal het steeds moeilijker worden de huidige kwaliteit van zorg te handhaven. De zorgvraag groeit in twee richtingen: de hoeveelheid zorg zal in aanbod toenemen als gevolg van nieuwe ontwikkelingen in de wetenschap en door de vergrijzing zal de gemiddelde patiënt een uitgebreidere vraag naar zorg hebben. De politiek wil voor een dubbeltje op de eerste rang zitten: veel zorg voor weinig geld.

Daarnaast is er een discrepantie ontstaan tussen de modelarts en het huidige profiel van de arts in opleiding; de witte jas past niet meer. De huidige fulltime baan in de zorg is ingericht op een professional (in het verleden vaak een man) wiens leven in dienst stond van het artsenbestaan. Een vrouw thuis die voor de kinderen zorgde, lange dagen. Parttime werken was uit den boze. “Toen ik arts-assistent was, trachtte ik ouderschapsverlof te regelen: een regelrechte utopie.”, vertelt Valerio. “De meeste jonge artsen van tegenwoordig hebben een echtgenoot die ook werkt en jonge kinderen aan wie ze ook graag tijd willen besteden.”, zegt Biezeveld. “Dat moet kunnen.”

De zorgvraag neemt toe en het profiel van de zorgverlener is veranderd. Hoe zijn deze twee met elkaar te rijmen? Er zijn naar mijn mening op drie verschillende niveaus oplossingen te vinden voor dit vraagstuk: micro (de arts), medio (de werkvloer) en macro (de samenleving).

De huidige oplossing voor de toenemende zorgvraag bestaat grotendeels uit het verlangen naar de terugkeer van de ouderwetse artsenmentaliteit (microniveau). Het is nog onduidelijk hoe we dat gedachtegoed opnieuw gaan integreren in de opleiding. Het lijkt een moeilijk te verwezenlijken ideaal. “Met meer dan de helft vrouwen in de opleiding zullen we nooit meer terug gaan naar de traditionele arts, maar dat betekent nog niet dat de kwaliteit van de zorg daaronder hoeft te leiden.”, bepleit Terwindt. “Voor arts en patiënt kan parttime werken ook zeer voordelig zijn. Er kijken verschillende zorgverleners naar een casus, artsen zijn fysiek gezonder, gemotiveerder en zijn wellicht ook beter in staat goed met een patiënt met te communiceren omdat ze niet 100 uur per week in het ziekenhuis doorbrengen.”

Op medioniveau (de werkvloer) zijn communicatie en technologie de kernbegrippen. Beter gestructureerde informatieoverdracht tussen verschillende diensten en verschillende hiërarchische lagen kan veel tijd en fouten schelen. “Er wordt vaak gesuggereerd dat informatieoverdracht lijkt op een spelletje ‘Doorfluistertje’, zegt Biezeveld, “maar als de communicatie goed verloopt, is iedere patiënt beter af met twee heldere artsen die elkaar afwisselen dan eentje die na 36 uur dienst de alertheid heeft van een dode mus.”

Als het gaat om effectievere verslaglegging (bijvoorbeeld met behulp van het elektronisch patiëntendossier) zijn ziekenhuizen nog veel te individualistisch; in een klein land als Nederland moet kennis en ervaring gedeeld worden om optimaal ingezet te kunnen worden. Er zijn nog tal van nieuwe mogelijkheden die zich aanbieden en onderbelicht worden. Alle drie de artsen zijn het eens met het idee dat er de geneeskundige sector baat zou hebben bij een bredere blik. “Het gebruik van checklists en protocollen die al in luchtvaart en offshore (olieboorplatforms) gebruikt worden, blijkt uiterst effectief.”, stelt Biezeveld. “Statusvoering en overdrachten blijven vaak jarenlang ongestructureerd omwille van de macht der gewoonte”, zegt Terwindt, “Artsen hebben vaak goede ideeën over hoe bepaalde zaken beter zouden kunnen maar hebben gewoonweg de tijd niet om die wijzigingen in de praktijk uit te voeren.”
Tot slot zijn er nog verschillende maatregelen die de zorgomgeving overstijgen en zich richten op de maatschappij als geheel (macroniveau). Meer flexibele kinderopvang, warme maaltijden op scholen en betere mobiliteit zouden werknemers (ook in andere sectoren buiten de zorg) meer professionele rust kunnen bieden. Want waarom willen artsen zo graag parttime werken? Geneeskunde is een zeer veeleisende studie en als je na tien jaar opleiding eindelijk bepaalde verantwoordelijkheden krijgt, is het buitengewoon interessant deze uit te voeren. Daar moet een maatschappij dan ook de faciliteiten voor bieden. Want als het om jou of je familie gaat, wil je toch ook de beste arts?

Van melkmeisje tot yoghurtdochter…

2010-09-18T05:08:00.000-07:00

Op het immense terrein van het Foodcenter zou je haast zeggen dat er geen plaats meer is voor authentieke bedrijfjes met een warm hart voor hun producten. Niets is minder waar: halverwege mijn tocht beland ik tussen de metershoge blikken kikkererwten van Ferhat Doganyigit.

Met twee grote fabrieken in Turkije en klanten van Damascus tot Durgerdam is het familiebedrijf een prachtige onderneming. In het magazijn staan honderden producten, velen van hun eigen merk “Ceren”: pistachenoten, olijven, ingeblikte groentes, tientallen soorten tapenades en een scala aan gedroogde vruchte; de opgestapelde dozen zijn metershoog. Zijn vader stond al op deze markt en goot het vak de jongens met de paplepel in. “Van kleins af aan struinden mijn broer en ik hier altijd al rond. Het maakt mij trots om te zien hoe we het bedrijf nog groter hebben gemaakt.”

Vanaf de tomaat tot de tapenade die zijn klanten op hun brood smeren, draagt Ferhat zorg voor zijn product en zijn klanten. “Tijdens een vrije dag ga ik altijd even met m’n scooter langs mijn trouwe klanten. Handel in Turkije is een verbond van vrienden. Je kent de families, van de opa’s tot de jongste van het gezin, en zo worden de deals gesloten: als warme klei in de handen van een sterke ondernemer.” Naast verkopen bedenken ze ook hun eigen producten. Vol trots toont hij mij een langwerpig zilveren zakje met minuscule gaatjes. “Dit wordt het theezakje van de toekomst; nooit meer natte plekken op tafel.”

De twinkeling in zijn ogen en de trots waarmee hij zijn producten toont, spreken boekdelen. Ik ben dan ook enigszins verbaasd als hij niet op de foto wil. “Maar wacht, ik heb iets veel leukers.” Hij loopt snel naar het magazijn en komt terug met een grote witte emmer Turkse Yoghurt. Op de voorkant staat een lief meisje. “Dat is mijn dochter Celia” Een ding is zeker, als ik ooit nog Turkse yoghurt koop, weet ik wie er zo lief naar me lacht. Afiyet olsun güzelim!

"Zelfs op vakantie ga ik nog even naar de markt.”

2010-09-15T11:53:00.000-07:00

Henk van Wijk & Appie Aslani (Groente & Fruit)

Zoals een gezonde dag begint met een goed ontbijt, start mijn speurtocht in het Food Centre bij de meesters van de versheid: de afdeling groente & fruit. Er bevinden zich hier tientallen groothandels die hun waar verkopen aan kleine en middelgrote Amsterdamse ondernemers. Ik denk terug aan het kleine supermarktje waar ik in het weekend vaak fruit koop. Vooral in de zomermaanden hebben ze vaak heerlijke frambozen, bessen en bramen voor stuntprijzen. Maar waar komt mijn prachtige blauwe braam vandaan? Is hij hier ook geweest?

Vanuit een van de loodsen hoor ik luid gelach. Ik kijk om de hoek en word op een haar na geschept door een voorbijrazende vorkheftruck. Dit is het territorium van Henk en Appie. Ze werken al meer dan 30 jaar in het Food Centre: precies de ervaring die ik zoek. Henk neemt dadelijk het woord: “Eenmaal erin, ben je verkocht. Als broekies kwamen we hier aan en als rotte peren zullen we het pand verlaten.”, lacht hij terwijl hij Appie op z’n schouder klopt. Appie vult aan: “Denk maar niet dat ik op m’n 65ste stop. Zelfs op vakantie rol ik om vijf uur uit de kroeg en ga ik toch nog even naar de markt; dat gaat er nooit meer uit.”

In de loop der jaren is er heel wat veranderd: in tegendeel tot andere sectoren zorgde de crisis juist voor een betere verkoop. “Mensen kiezen vaker voor kleine ondernemers en gaan minder vaak uit eten. Dat is gunstig voor ons.” De distributeur van de heren koopt groente en fruit in vanuit de hele wereld: druiven uit Griekenland, bananen uit Brazilië, kiwi’s uit Nieuw-Zeeland. Bij de vraag of ze letten op duurzaamheid of biologische landbouw, kijken ze me meewarig aan. “Liefie, als de mensen dat zouden willen, zouden we dat wel kopen. Maar de klant heb geen idee, als het lekker is en niet te duur, koopt ‘ie het. En kinderen? Die denken tegenwoordig dat aardappels aan bomen groeien.” Mmh, hoe zit dat eigenlijk met een braam?

http://www.foodcenter.nl

Wie is die man die op zondag het vlees levert?

2010-09-12T00:16:00.000-07:00

Vraag je jezelf eigenlijk wel eens af hoe die rekken bij je kleine Turkse supermarkt op de hoek toch altijd maar weer kunnen uitpuilen? Hoe al die bananen op de Albert Cuypmarkt komen en waar ‘snackbar Ali’ zijn bitterballen haalt? Ik heb in ieder geval nooit een bananenboom of een koeienstal in het Vondelpark zien staan. Toch lijkt het voedselaanbod in Amsterdam onuitputtelijk en oneindig. Op een afgelegen terrein aan de rand van Amsterdam is bijna alles wat dagelijks in de Mokumer maag verdwijnt, te vinden. Van kikkererwt tot kiloknaller, afkomstig uit verre oorden overzee en overland; klaar om af te reizen naar winkels en restaurants. Tijdens de week van de smaak opent deze voedselvlakte op zondag 26 september haar deuren voor het grote publiek. Voor wie niet kan wachten, bij deze een klein voorproefje van een nieuwsgierige consument.

De ingang van ‘de buik van Amsterdam’ doet me denken aan autovakanties naar Zuid-Frankrijk. Toch zijn het niet de geuren van provençaalse kruiden of versgeplukt fruit die hier in het rond zinderen. Het zijn de slagbomen, de péage-achtige hokjes en de ronkende motoren van vrachtwagens. In het holst van de nacht gonst het hier van de bedrijvigheid: tientonners beladen met levende kippen en kraakverse kroppen sla, zachte frambozen, versgevangen vis, ingeblikte aubergines en enorme emmers yoghurt brommen in alle vroegte het terrein op. Na goedkeuring van het oog van de meester verlaten de blikjes, bakjes en bloemkolen het centrum. Als nerveuze dertigers die via een datingsite een afspraakje hebben gaan ze op weg naar de laatste stop: de schappen van een supermarkt of een bord van een restaurant. Ze hopen op liefde op het eerste gezicht; want een verliefde consument is immers een tevreden klant.

Maar wat gebeurt er op het Food Center? Welke geheimen schuilen er achter de hoge hekken van dit terrein? Wat zijn de geheime trucs van de fruitverkopers en wat denkt de cassière als ze even niks te doen heeft? Is er wel eens een koe ontsnapt en wat is het lievelingseten van een kippenslachter? De komende weken zoek ik het uit. Kijkt u mee?

2012 (NRC-Next 02-07)

2010-07-03T02:28:00.000-07:00

Eens in de zoveel jaar bedenkt een groep medemensen dat het maar eens afgelopen moet zijn met onze soort. Noach, Jomanda, de millenniumbug-lobby: het einde der tijden hangt ons al eeuwen als een zwaard van Damocles boven het hoofd. Gelukkig gaan wij het ook nog meemaken. In 2012 is het weer zover. Volgens de kalender van de Maya’s vergaat de wereld en blijft niemand gespaard. Enige tijd geleden werd deze tot de verbeelding sprekende gedachte alweer in de kiem gesmoord door Duitse degelijkheid (de Berlijnse professor Andreas Fuls ontdekte een rekenfout in de berekeningen, we vergaan pas in 2208) Maar hoe erg zou het eigenlijk zijn als we over twee jaar finaal weggevaagd zouden worden?

We zijn gemakzuchtige dieren die snel wennen aan comfort en luxe. We kunnen niet meer zonder rekenmachines, verwarmingen, puntenslijpers, roltrappen, voorgesneden wokgroentes, vingerhoedjes, HEMA-fietslampjes, waterkokers, fietstrappers en paperclips. Zo went het vooruitzicht van een lang leven ook. We leren jarenlang, zoeken een baan, planten ons voort en gaan dood. De ‘hardwerkende Nederlander’ zwoegt tachtig uur per week om een mooiere auto dan zijn buurman te kunnen kopen.

Het besef van ‘echt genieten’ treedt bij velen pas op als ze te horen krijgen te lijden aan een terminale ziekte. Diep weggestopte liefdes worden verklaard, we gaan fantastische wereldreizen maken en genieten van de heerlijkste diners. Bungeejumpen, slapen in een vijfentwintigsterrenhotel, jungletochten in het regenwoud en rijden met een arrenslee; het kan allemaal.

Daarom ben ik zo blij met 2012. Als de wereld echt vergaat over twee jaar kan ik nu gaan leven als een kamikazepiloot. Al mijn spaargeld inzetten op 15 rood in het casino, met vijfhonderd pakken vanillevla een zwembad vullen, de NASA bellen of ik een keer mee mag naar de ruimte en proberen een bank te overvallen. En laten we dan ook maar meteen winnen van Brazilië. Schulden, arrestaties of een ongunstige fiscale transactie; wat doet het ertoe? Over twee jaar ben ik er toch niet meer.

Wellicht heeft niet iedereen evenveel vertrouwen in het scenario van 2012. Menig lezer verorbert deze column als een licht verteerbaar stukje leesvoer bij een lauwe koffie in een zompige trein op weg naar een gebouw zonder ramen maar met carrière-mogelijkheden. We studeren, promoveren, investeren en optimaliseren; alles voor een zekere toekomst. Toch zou ik bij de laatste slok espresso nog willen afsluiten met een kleine gedachte. Laat af en toe de ratio varen en leef als op 31 december 2011. We kunnen wel wachten tot we tijdens onze laatste chemokuur met een glas champagne in de hand en een traan op ons gezicht inzien wat het leven waard is, maar dat is misschien een beetje zonde.

De taal van de waarheid (NRC-Next 01-07)

2010-07-03T02:27:00.000-07:00

Af en toe luister ik wel eens naar BBC Radio. Het ligt misschien aan mij maar het stemgeluid van een Britse man van middelbare leeftijd klinkt me als objectieve waarheid in de oren. Daarbij ga ik gemakshalve even voorbij aan het feit dat een objectieve waarheid niet eens bestaat.

Waar ik bij een overenthousiaste Amerikaan verslaggever altijd het idee heb dat hij me iets probeert te verkopen, klinkt de taal van de Queen beschaafd, redelijk en rationeel. Klinkklare onzin natuurlijk, want het land van ponden en penny’s heeft minstens zoveel schurken en oplichters. Daarbij, als ik een 21-jarige moslimfundamentalist uit Afghanistan was geweest, zou de taal van de kapitalistische duivel me zeker anders in de oren klinken.

Hetzelfde geldt voor Italiaans en Frans; talen van de liefde, het temperament en de ongeremde emotie. Al vertelt een Italiaan mij dat zijn demente moeder hem gisteren heeft ondergekotst met havermout, dan het klinkt mij nog als muziek in de oren. Het geruzie van een Frans echtpaar in de skilift blijft een melodieuze streling voor de oren. Maar ook deze talen hebben ten tijde van Mussolini en Napoleon wellicht anders geklonken.

Daarentegen is het Duits voor een hele generatie verpest. De man met de snor en zijn consorten hebben de taal een agressieve, humorloze connotatie gegeven. Maar wat als de Fransen ooit de nazi’s hadden voortgebracht? Hadden we dan nu met warme gevoelens naar de Duitse Amélie Poulain zitten kijken? Als de Zweden met twee vliegtuigen de torens in New York waren ingevlogen, zouden we IKEA’s en Wasa Knäckebröd dan angstaanjagend vinden? Wat is er overgebleven van zoetsappig Limburgs sinds de politieke roem van Geert Wilders?

Talen zijn voortvloeisels van culturele processen. Het is de mondelinge communicatie die met klanken, woordkeuze en zinsbouw cultuurgebonden lichaamstaal versterkt. Een eenvoudige spelletje Hints met je schoonfamilie maakt in luttele seconden duidelijk wat ik bedoel. De ontwikkeling waarbij een steeds groter aandeel van onze communicatie in het Engels verloopt heeft invloed op de inhoud. Hoe ziet een wereld eruit waarin iedereen Chinees, Arabisch of Spaans spreekt? Wat gebeurt er met de machtsverhoudingen als alle Amerikanen een onverstaanbaar accent hebben in plaats van met misplaatste arrogantie hun taal overal te infiltreren?

Als Vlaamse Nederbelg kan ik in alle talen bevestigen dat de tongval er wel degelijk toe doet. Mijn Vlaamse accent, dat ik goed verborgen houd in de noordelijke contreien, doet wonderen in penibele situaties. Twee zachte g’s en een welgemeend excuus met ‘u’ zijn mijn redders in nood bij een boze conducteur en een zoekgeraakt treinkaartje. Tijdens een sollicitatiegesprek kan ik ervoor kiezen beschouwd te worden als een verlegen Vlaming of een goedgebekte ‘ollander’. Wat een goedgeplaatste ‘amai’ en drie ‘salukes’ al niet teweeg kunnen brengen…

Klantkassa (NRC-Next 30-06)

2010-07-03T02:25:00.000-07:00

Een bezoek aan een niet nader te noemen supermarkt waar ze van die gluiperige oranje restjes boa weggeven, vind ik een feest. Afgezien van de tergende twijfel en de totale wanhoop die mij bij de keel grijpt als ik door de eindeloze schappen dwaal, bereik ik bij de kassa een hoogtepunt. Hier speel ik altijd het grote ‘KassaKlant’ spel. Ik hoop dat deze winkel nog heel lang zijn voedselkaraavaanachtige kassarijen behoudt, dan wordt het misschien nog een rage.

De regels zijn als volgt. Met de focus van een aanvallende aasgier richt je een geconcentreerde blik op de zwarte band. Het beurtbalkje geeft het startsignaal aan voor ronde één. Achtereenvolgens glijden er zestien pakken stroopwafels, in plastic Delfts Blauw verpakte chocolaatjes, twee pakken vanillevla en een zak dropjes voorbij; een peulenschil voor de kenner. Dit is een inkopper van formaat: de Japanse toerist. Er bestaat nog enige discussie over de puntentelling maar als je bij minder dan drie producten de kassaklant raadt, krijg je een dubbelbonus.

Door naar ronde twee. Twee kratten bier met daarop een verfrommeld statiegeldbriefje, goedkope pasta met rode saus voor een weeshuis, een pot pindakaas en een voordeelpak wc-papier. Daar volgt het balkje en de tijd is om. Deze boodschappen zijn natuurlijk van de jongens die tegen het einde van de maand de rij stagneren. Gravend in hun broekzakken zoeken ze tussen de age coins, flipperkastmuntjes en verdwaalde condooms naar de laatste stuivers die het verschuldigde bedrag moeten kwijtschelden: de studenten.

Zo verraadt elke supermarktganger zich op de kassaband. Zeg me wat u koopt en ik zeg u wie u bent. Bouwvakkers met een halfje wit en een groot stuk jong belegen, carrière-advocates in mantelpak met een doodgeconserveerde maaltijdsalade, uitgedoofde hangjongeren met vijftien blikjes energiedrank en paprikachips, zwervers met vier halve liters voor een euro, overspannen huisvrouwen met karren vol wokwonderwortels, liters aanmaaklimonade en een vergeten baby op de band. Al tracht ik buiten de gebaande paden en suggestieve vooroordelen te denken, ze blijken vaak angstaanjagend goed te kloppen.

Mijn voorkeur gaat meestal uit naar de ‘rauwe klant’. Achter een zak doodgewone aardappels, een winterpeen en een ei schuilen vaak de meest creatieve geesten. Breinen die zich nog niet hebben laten verleiden tot de gemakzucht van 1,2,3 wok en voorgekauwde, eeuwig houdbare kant-en-klaar (smaak-was-het-maar-waar)-maaltijden. De rauwe klant biedt namelijk ook perspectief voor mijn spel. Je verdient namelijk een joker als je raadt wat hij vanavond kookt. Sta je dus vanavond weer in de rij met je niet zo biologische biefstukje en voorgesneden broccoli, wees op je hoede, je wordt gescoord.

Feesboek (NRC-Next 29-06)

2010-07-03T02:23:00.000-07:00

“Facebook suggests that you catch up with Frans Timmermans.” Een niet te onderdrukken glimlach verscheen op mijn gezicht toen ik deze subtiele boodschap op het blauwe scherm las. Sinds de introductie van Facebook is digitale vriendschap een relatief begrip geworden. Als veertienjarige spendeerde ik uren al knipogend en smiley’end naar mijn klasgenoten op MSN, maar hen zag ik tenminste nog elke dag. Dagen lang typten we onverstoorbaar dt-fouten, hiëroglyfachtige afkortingen en nietszeggende boodschappen heen en weer. Plukkend en porrend waren we elkaar als bavianen de hele dag digitaal aan het vlooien.

Toen kwam Facebook. Als een doos van Pandora opende zich een vergeten wereld van lang verdrongen vakantieliefdes, obscure werkgroepgenoten en collega’s die je een keer bij de koffieautomaat bent tegengekomen. Toen ook politici en andere publieke figuren het ‘boek der gezichten’ als een platform gingen beschouwen om de kloof te dichten, was het hek van de dam. Mijn digitale vriendengroep verspreidt zich sneller dan de gemiddelde olievlek voor de kust van Mexico en daarin dreigt menig echte vriend te verdrinken. Waarom is er niet een soort sociaal dartbord met in de roos mijn ‘echte’ vrienden?

Misschien moeten we allemaal weer aan de hitlijsten; een ultratop-40 van je vrienden. Wie zijn de grootste dalers en stijgers? De nieuwkomers en de eeuwige nummer één? Vroeger zat ik op zondagmiddag met mijn vinger bij het recordknopje van mijn radio om precies op tijd mijn favoriete nummer (niet veelbelovender dan ‘Liquido’ met ‘Narcotic’ of zoiets vreselijks) op een cassettebandje op te nemen; dat waren nog eens tijden. De Facebook-top-50, elke zondag van twee tot vijf, wat een feest.

De vervlakking van de vriendschap en de totale laagdrempeligheid tot communicatie heeft ook desastreuze gevolgen in de liefde. Nog geen dertig jaar geleden was dit spel een kwetsbaar gevecht tussen roekeloze Don Quichottes. Je kwam een aangenaam exemplaar tegen op vrijdagavond, en dan? Geen mobiele telefoon, geen facebook, geen twitter, geen hyves. Een dronken smsje of een anoniem ‘friend request’ is snel verstuurd, maar aanbellen bij je toekomstige schoonfamilie voor een avondje uit, is andere koek. Wie stuurt er tegenwoordig nog een liefdesbrief? Ik geef je wel een digitale knipoog. En mocht je daar niet op reageren? Dan zijn er nog 327 anderen…

Wat is eigenlijk echte liefde of echte vriendschap? Zorgen al die sociale netwerken, waardoor je eeuwig verstrengeld blijft in de oppervlakkige brij, voor een uitholling van dit begrip? Hoeveel Facebookvrienden zal ik hebben als ik 85 ben? Komen ze nog op bezoek als ik eenzaam kauwend op een droog beschuitje wegkwijn achter de geraniums? Misschien wordt het toch eens tijd dat ik Frans Timmermans een virtueel biertje stuur.

Egel (NRC-Next 28-06)

2010-07-03T02:21:00.000-07:00

Voor een egel gaat het leven niet over rozen. Het gaat over stekels. Op 22 mei 1980 verloor een egel een stekel op het fietspad tussen Amsterdam en Utrecht. Dat lijkt op zich niet zo bijzonder ware het niet dat er vijf minuten later twee racefietsers voorbij raasden. Eén van hen was van mijn vader, al wist hij dat toen nog niet. Hij reed door de stekel en kreeg een lekke band. Daarom belde hij aan bij een huisje aan de Vecht. Zo ontmoette hij mijn moeder, die dat toen ook nog niet wist. Nooit geweten dat stekels van egels lijken op de pijlen van Cupido.

In de wereld van Amélie Poulain zoomt de camera nu uit op een idyllisch huisje aan het water waar twee mensen nog lang en gelukkig leven. Maar het leven is Amélie Poulain niet en huisjes aan de Vecht zijn al lang niet meer betaalbaar. In het echte leven zijn er verplichte verjaardagen en verstikkende verdienmodellen. Er zijn hypotheken, huishoudbeurzen en Hallmark-postkaarten om sorry te zeggen. We hebben geen tijd om tussen de aswolk en de olievlek de roze bril op te zetten. Dat is iets voor dagdromers en ambtenaren: die hebben toch alle tijd.

Toch is die egel nog ergens goed voor geweest. Althans, daar mag je deze week over oordelen. Als product van één misplaatste stekel, twee mensen aan de Vecht en driehonderd miljoen zaadcellen waarvan er slechts één als eerste de eicel bereikte, werd ik geboren. In weinig opzichten verschilde ik van een andere baby die zijn dagen slapend en huilend doorbrengt. Het lijkt alleen of ik nooit echt ouder ben geworden dan vier jaar; een leeftijd waarbij de wereld elke dag splinternieuw en supersonisch is. Ik vraag me af wat er zou gebeuren als je met een oneindige bol wol op wereldreis gaat? Zou je dan een strik om de wereld kunnen leggen? Zou je een hele lange waslijn van de maan naar de aarde kunnen maken? Een springtouw van Nederland tot Noorwegen kunnen laten draaien?

Tegenwoordig studeer ik geneeskunde. Als grasgroene co-assistent wandel ik in een witte jas door de gangen van het AMC en leer ik over aplastische anemie en persisterende pancreatitis. Geen tijd voor vragen over springtouwen en sneeuwmannen, truien voor naaktslakken of wereldwijde pauzeknoppen.

Maar ’s avonds, als ik met m’n racefiets langs de Amstel rijd op zoek naar egelstekels, zet ik m’n roze bril op. Dan vraag ik me af waarom rupsen vlinders worden en wat er gebeurt er als de zwaartekracht omdraait; iemand heeft toch ooit geopperd dat de wereld misschien wel rond zou kunnen zijn? Mijn naam is Emma Bruns en de komende vier dagen ben ik jullie egel; prikkelend maar aaibaar.

Door het oog van de naald

2010-06-11T00:31:00.000-07:00

Kan jij ook heel goed een voetbal hoog houden als niemand kijkt? Gaan al jouw dartpeiltjes in de roos als je vrienden net bier bestellen? Het miskende talent schuilt in ons allemaal. Maar wat doe je in dat geval als lijsttrekker? Misschien is Jan-Peter voor zijn eigen spiegel een retorisch wonder en let Rutte in de supermarkt uiterst nauwkeurig op de kleintjes? Een politicus met plankenkoorts is als een sissend luciferstokje in de regen: een aflopende zaak. Maar is dat wel zo vanzelfsprekend? Kunnen we het land het beste laten regeren door de steracteurs van ‘soap’ Nederland?

Politiek is een ‘res publica’ oftewel ‘een zaak van het volk’. We willen niet dat er beslissingen genomen worden over onze hoofden heen, of liever, in achterkamertjes achter onze rug. Zeker in tijden van verkiezingen moeten volksvertegenwoordigers laten zien waar ze voor staan en wat ze willen bereiken. Geen ‘hardwerkende Nederlander’ gaat in zijn schaarse vrije uren vrijwillig de partijprogramma’s doorlezen. Toch? In flitsende debatten en vlotte one-liners moet de toekomst van ons land in hapklare brokken geproduceerd worden. Reclamemakers kunnen in één slogan vertellen waarom we moeten kiezen voor een bepaalde frisdrank. Maar willen we echt dat een complex vraagstuk als de zorg, onze economie of het onderwijs in een pakkende soundbite wordt opgelost? Als je het mij vraagt krijg je daar alleen maar meer dorst van. Ik stel voor dat de lijsttrekkers zich een tijdje terugtrekken en zich richten op de kern: het kloppende hart van Nederland.

De operatiekamer is de ultieme locatie voor opperste concentratie: het monotone geluid van pulserende polsfrequenties, de vaalblauwe pyjama's die elke schijn van seksualiteit wegnemen en de precieze orde waarmee elke handeling wordt voorbereid en uitgevoerd.

In tijden van Facebook Fetisjisme, Google Gekte en Twitter-Terreur is de steriele ruimte een waar Nirvana voor elke zenzoekende politiek leider. De verkiezingsstrijd is tot nog toe een Middeleeuws spektakel geweest. Als een terminale patiënt lag Nederland luid kermend op het dorpsplein. Uitzichtloos, in afwachting van de chirurgijn die zonder verdoving deze klus wel even zou klaren. Dit alles onder toeziend oog van een joelend, meedogenloos publiek en messcherpe media.

Waarom gunnen we onze lijsttrekkers niet een dagje in de oase van de ok? Ver weg van Wifi en grote waffels, populisten en praatjesmakers; een zuivere blik van politici in opperste concentratie. Voorafgaand aan het WK, mag Nederland eerst naar de OK. Immers: “Met de scalpel in de hand, kom je toch door het ganse land?”

Woensdag 9 juni 21u23. Nog een laatste maal worden alle gegevens gecontroleerd. “Naam van de patiënt?” “Nederland.” “Geboortedatum?” “22 juli 1581.” “Verrichting?” “Openhart operatie na invasief hartinfarct als gevolg van ischemische crisis.” “Behandelend chirurgen?” “Dr. Rutte, Dr. Cohen, Dr. Halsema, Dr. Pechtold, Dr. Balkenende, Dr Roemer en Dr. Wilders.”

Daar ligt het. Nederland onder narcose. Het gebied strekt zich uit van Schiermonnikoog tot Maastricht, een bijzettafeltje voor de Antillen. Op de achtergrond zoemt het monotone geluid van de hartbewaking. Vooralsnog is de situatie stabiel. Anesthesisten de Hond & Rottenberg houden alle vitale parameters nauwkeurig in de gaten.

De laatste CT-scan werd gemaakt door RTL4 en de NOS. De patiënt is veel te dik. Jaren van overdadige welvaart hebben de aderen doen dichtslibben. Dit heeft geleid tot slechte doorbloeding van de hersenen met dramatische gevolgen voor het onderwijs. Een langzame stroom in de grote aders die elk transport vertraagt. Een zuurstoftekort in lever en milt: vitale organen die belangrijk zijn voor veiligheid en zorg in het lichaam van Nederland.

Volgens dr Rutte is een fors aantal bypasses de oplossing. Wellicht zal er een been geamputeerd moeten worden maar dat is bijzaak. Roemer heeft al zijn hoop gevestigd op een Dotter-procedure, “een grote schoonmaak” zoals hij het noemt. Dr Balkenende heeft helaas tijdelijk de OK moeten verlaten wegens een intercollegiale kwestie tussen zijn co-assistent de Vries en een van de OK-assistentes.

Verdere beeldvorming toont verschillende tumoren verspreid over het hele lichaam. Er bestaat enige discussie tussen dr Wilders en dr Halsema over de aard van deze gezwellen. Volgens Wilders zijn ze zeer kwaadaardig en moeten ze zo snel mogelijk radicaal geëxcideerd worden. Dr Pechtold heeft hem er al meerdere malen op gewezen dat de patiënt dit weleens niet zou kunnen overleven, maar volgens Wilders was dat praat van een ‘knettergekke kwakzalver’. Halsema ziet meer heil in een curatieve benadering van deze goedaardige afwijkingen. In overleg met assistent Thieme wil ze trouwens ook opteren voor een pacemaker op zonne-energie.

Plots versnelt de ritmische toon van de hartslag. Het geluid wordt luider en onregelmatig. “Patiënt raakt in shock.”, meldt anesthesist de Hond. De radiologen van NOS en RTL die het eerste beeld willen verkrijgen worden ruw opzij geduwd. “Orde op zaken!”, roept Rutte gedecideerd. “Geef me de defilibrators!”, roept Cohen. “Iedereen telt mee!” “Nee, het moet anders!”, oppert Pechtold nog. Van achter het glas sputtert Balkenende: “Wacht even, Nederland kan zo op ons rekenen.” Halsema komt aanrennen met de ijzeren peddels en schreeuwt: “Klaar voor de toekomst.!”, Het mag allemaal niet baten. De hersenen hebben te lang zonder zuurstof verkeerd. Nederland is diep comateus.

Maar daar is de laatste redding: dr Verdonk. Als een bezetene gooit ze zich op de patiënt en begint hem met de hand te reanimeren. Rutte en Roemer proberen haar nog duidelijk te maken dat de patiënt inmiddels hersendood is en slechts als kasplant verder zal leven, maar dat is vergeefse moeite. Hijgend en puffend zet ze haar mond op de Afsluitdijk en blaast ze vol goede moed het land weer lucht in. “We moeten door, hersendood of niet, ik blijf trots! Het water staat ons aan de lippen!”

Het land ligt er inmiddels levenloos bij, de dokters zijn een paar meter verder luidkeels aan het bekvechten wie hiervoor zal moeten verschijnen bij de Medische Tuchtraad. Misschien was het toch niet zo’n goed idee om deze heethoofden te laten beslissen over de toekomst van ons land? Maar wie dan wel? Laat ze eerst de borst maar netjes dicht hechten. Dan houden we de boel tenminste een beetje bij elkaar…

Voedselmonoloog 1.1. Van Big tot Bifi

2010-06-07T01:10:00.000-07:00

Mijn naam is B687993 maar gemakshalve mag je me ook gewoon B noemen. Vier maanden geleden werd ik geboren. Dat was samen met B687994, B687995, B687996 en B687997, maar laat ik mijn familie erbuiten laten. Het scheen nogal een hels kabaal te zijn geweest. Vijf krijsende kleuters op zoek naar een tepel, je zou voor minder. Persoonlijk vind ik dan ook dat me niets te verwijten valt. Het is voor een jongeman, bruisend van de testosteron, bijzonder moeilijk om opgevoed te worden door een alleenstaande moeder. M’n vader liet nooit wat van zich horen, geen wonder dat ze hem ‘kunstmatig geïnsemineerd’ noemden; hij was allesbehalve een fysieke steun.

Na enige weken werden we overgeplaatst. Het was een traumatische ervaring. Ik kan wel zeggen dat mijn borderline persoonlijkheidsstoornis zich op dat moment manifest heeft geworteld. We stonden er alleen voor. Behalve moedermelk drinken had ik geen idee wat er van me verwacht werd. B687994 en ik hadden een duister vermoeden dat we ergens voor gebruikt werden, maar de rest deed dat immer af als een paranoïde waanstoornis. Mijn natuurlijke nieuwsgierigheid werd binnen een paar weken in dit hok danig afgestompt. Het voedsel was niet te vreten, er werd verwacht dat je af en toe met een kunststof bal heen en weer dolde, maar enig vertier of afleiding was er niet. Ik voelde me lui, vadsig en veruit ondergewaardeerd. Ik werd depressief.

De dag dat we weg mochten kwam dan ook als een bevrijding. Ik woog inmiddels 115 kilo, niet meer in staat tot enige vorm van protest of zelfreflectie. Ik had mij geschikt in mijn lot. In een bedompte vrachtwagen werden we op weg gezet naar de laatste halte van mijn bewuste leven. Men zegt dat je niets mist als je niet weet wat je mist. Een vrij leven, de frisse buitenlucht, wroeten in de modder en zoeken naar iets nieuws. Ik had inderdaad geen idee.

Ik ben er nu niet meer. Ach, ik ben er wel maar u ziet mij niet. Als een rups ben ik getransformeerd. En voor de mensheid ben ik nu een vlinder. Ik ben namelijk nu een Bifiworstje. Een ‘Bifi extra long’ om precies te zijn. Je kan mij kopen voor 1 euro bij het plaatselijke tankstation. En zeg nou zelf, u heeft toch ook liever een Bifi dan een Big?

Voedselmonoloog 1.0 Een appèl voor de appel!

2010-06-07T01:08:00.000-07:00

Een rustige dag in de boomgaard. Heerlijk hangen aan m’n steeltje. Beetje zon, briesje erbij, wat wil je nog meer? Vorige week was dat wel anders. Toen stonden er hier wel tien camera’s met opgewonden, opgesmukte, ongeduldige mensen. Ze deden zich anders voor dan ze waren. Acteurs noemen ze dat. Ze kwamen een of andere zonnige reclame opnemen voor sap. Terwijl er van ons niet eens sap wordt gemaakt. De machines en bestrijdingsmiddelen werden zorgvuldig ingeruild voor romantische mandjes en oubollige gietertjes. Een hele dag voltrok zich het grote theater van de ambachtelijke illusie; het schouwspel voor de verpakking, voor de reclame. We begrepen er niets van.

De tijden dat je als goudrenet nog gewaardeerd werd om wat je was, zijn reeds lang vervlogen. Als proefdieren worden onze genen gemodificeerd, als verrimpelde missverkiezingwinnaressen worden we bespoten, strak getrokken en afgedankt in geval van imperfectie. Waar is de tijd dat we werden geplukt door een mensenhand die, vermoeid na een lange tocht, zijn smaakpapillen liet bekoren met onze stevige sappigheid?

We worden gestekt, gekweekt en geplukt. Met z’n allen dicht op elkaar gestapeld getransporteerd naar een enorme fabriek. Op een uitzondering na, in grote bakken gepureerd en geconcentreerd. Mensen houden niet meer van ons zoals we zijn, zoals we smaken. Ze houden alleen van onze naam. Maar zoals Shakespeare al zei: “what’s in a name”? In homeopathische hoeveelheden keren we terug in appelsap, appelmoes, appelsnoep en appelstroop.

Ik wil geen nostalgische brompot zijn maar mag ik misschien terug? Terug naar de appeltaart, de appelbol of misschien zelfs een enkele keer naar de waldorfsalade. Hangend in mijn boomgaard doe ik graag een appèl voor de appel. Proef onze smaak in plaats van ons smakeloos te gebruiken als proefdieren. Misken ons niet en laat ons in onze waarde, anders hebben we nog wel een appeltje met jullie te schillen...

Zonder Blikken of Blazen

2010-05-13T06:50:00.000-07:00

Vol spanning liggen we in de la. Licht bruisend van opwinding en heerlijk koud voor diegene die in verhitte uren naar verkoeling zoekt. We horen voetstappen naderen. De deur opent zich. We rollen even heen en weer en houden onze adem in. Hij pakt er één. We weten dat hij uitverkoren is. Terwijl de deur sluit en het licht verduistert, spitsen we onze oren. Niet lang daarna volgt de krachtige vingerbeweging. De ontlading van de opgespaarde spanning wordt ons bijna teveel. De kortdurende klik-psssht-aaaah is het hoogste wat onze soort kan bereiken. De blik van een blikje bier...

Het openen van een blikje bier is voor menig liefhebber bijna een orgastische ervaring. Nederland is een dorstig land en ondanks de naderende islamisering (toch meneer Wilders?) is alcohol nog lang geen taboe. Aan tafel, langs de lijn, op de bank en op de boot; de gemiddelde Nederlander drinkt 1,3 glas per dag. Er dreigt echter gevaar. Op mijn twaalfde twijfelde ik tussen cola en fanta, mijn neefje bestelt nu breezers en bacardi’s. Alcoholmisbruik onder jongeren, een vergeten blikje bier of een tikkende tijdbom?

Recent onderzoek bracht nieuw licht op de zaak. Guus Smit, hoogleraar neurobiologie aan de VU, publiceerde twee opmerkelijke zaken. Ten eerste is de schade die de talloze bierblikjes aan de grijze massa van onze toekomstige Einsteins en Eisenhouwers toebrengt, onherstelbaar. Regelmatig alcoholgebruik (40% van de 12-18-jarigen drinkt weleens alcohol) kan leiden tot irreversibele leer- en geheugenstoornissen, depressies en andere emotionele problemen. Nou goed, dat zal dan wel, knappe jongen als je met dit verhaal de drankkeet in Putten drooglegt. Maar er is meer.

Ten tweede toonde Smit een opmerkelijke fysiologische verklaring voor de kwetsbaarheid van deze groep. De prefrontale cortex (gelokaliseerd achter het voorhoofd) is een gebied in onze hersenen dat verantwoordelijk is voor lange termijnplanning en het plaatsen van handelen in een breder perspectief. Deze cortex is pas volledig volgroeid rond je vierentwintigste. Tot die tijd nemen jongeren vaker impulsieve beslissingen, laten ze zich vaker leiden door hun emoties en zijn ze makkelijker beïnvloedbaar door hun omgeving. Eigenlijk kunnen ze er dus niets aan doen. Hun hersenen kunnen de lonkende Breezers gewoon niet weerstaan. Maar hoe pakken we dat aan?

In een aflevering van ‘Onderweg naar Morgen’ wordt gemiddeld elke vijf minuten alcohol gedronken. Uit onderzoek in Nijmegen bleek dat het gedrag van de acteurs leidde tot een significant verhoogd alcoholgebruik onder jongere kijkers. Volgens experts zou het verbieden van alcoholreclames, evenals eerder gebeurde voor tabak, een belangrijke stap zijn op gebied van alcoholpreventie. Helaas is alcohol een monster met vele koppen. Drank is ‘part of the furniture’, een vast onderdeel van onze maatschappij. Het hoort bij onze verjaardagen, onze sportwedstrijden en onze supermarktrekken. Het is een illusie dat dit genotmiddel ooit volledig verboden zal worden.

Daarnaast is er in de psychologie altijd sterke onenigheid over het effect van verbod. Iedereen die ooit stiekem een biertje heeft gedronken of een jointje heeft gerookt, weet dat het verbieden van zaken ze slechts aantrekkelijker maakt. Vele ouders verwijzen maar al te graag naar de gezellige eettafels in de Provence waar kinderen van jongs af aan het druivenmost meedrinken. Helaas blijkt dat 40% van de kinderen die voor hun dertiende starten met het drinken van alcohol, later een alcoholprobleem ontwikkelt. Mede doordat de prefrontale cortex zich nog niet volledig ontwikkeld heeft, lijken op alle terreinen van opvoeding, consequente regels voor jongeren erg belangrijk.

De komende vijftig jaar staat Nederland voor grote uitdagingen. Ingewikkelde wereldproblemen op gebied van klimaat, economie en zorg. Om voor die problemen innovatieve oplossingen te vinden, hebben we de nieuwe Einsteins en Eisenhouwers meer dan nodig. We krijgen te kampen met vergrijzing en een krappe arbeidsmarkt. Ik zie liever dat mijn twaalfjarige neefje zijn opa opereert dan dat hij in coma gezopen zijn ziekenhuisbed overneemt. Nederland, ontwaakt uit uw roes zodat we zonder blikken of blozen kunnen zeggen: “De jeugd is goed geconserveerd.” Proost…

Voor iedereen die liever digitaal leest (en 1,20 e te duur vindt)

2010-05-11T11:33:00.000-07:00

Een geweldige dag

2010-04-15T09:10:00.000-07:00

Eindelijk is het zover. Na maanden van ontbering en ijzige kou is het weer een feest om door de stad te fietsen. Overal schieten aanstekelijke lentezonnestralen door de bomen en borrelen bruistabletkriebels je tegemoet.

Op weg naar wapperende witte jassen fiets ik ‘s ochtends om zeven uur door het Vondelpark naar het ziekenhuis. Voor dag en dauw zijn de fietspaden van het park bedekt met ambitie en carrières. Het stuk natuur is slechts een obstakel dat de maatpakken, kokerrokjes, strakke hardloopbroeken en dravende dassen scheidt van huis en high-future-value oportunities. Hoe zou het zijn als de stad voor één dag niet draaide om status en statistiek?

Vergeet voor drie minuten elke vorm van ratio en haalbaarheid en laat je leiden door de kracht van mierzoete fantasie. Ik leid je rond door Amsterdam Speelstad.

Met een opkomende zon beginnen we in Oost. Oost is vandaag een Oerwoud en we reizen af naar de jungle van het Oosterpark. Aan de lantaarnpalen hangen grote lianen waarmee we door de straten kunnen slingeren. Het hele park is een groot klauterparadijs met aapachtige klimrekken, juichende kabelbanen en uitnodigende modderpoelen. We kunnen met tandems op safari en in de Linnaeusstraat ligt een groot hindernissenparcours met bananenschillen.

Op naar de Pijp: de Speeltuin. Via een grandioze glijbaan bovenop het puntje van een hijskraan dalen we af naar het Maria Heinekenplein. Daar ligt het grootste ballenbad dat je ooit hebt gezien. We kunnen erin rondzwemmen als Dagobert Duck en luieren als een druilerige Dodo. De Albert Cuyp is vandaag een heel lang hinkelpad en overal liggen grote brokken stoepkrijt om het pad verder in te kleuren. Af en toe spoelt de hele straat schoon door een waterhoos van de Amstel, want die is vandaag een golfslagbad. Maar snel voort, op één been naar Zuid.

Zuid staat vandaag, niet geheel toevallig, in het teken van de Springplank. In de Beethovenstraat en de Apollolaan is geen stukje asfalt meer te vinden. De wegen zijn bedekt met enorme trampolines. We stuiteren in drie sprongen van het WTC naar het Concertgebouw. Voor de verandering speelt het orkest op het dak met Jaap van Zweden aan een parachute. Op het Museumplein draait een enorm springtouw gigantische cirkels. In het midden staat een groot zwembad met metershoge duikplanken waar acrobaten halsbrekende sprongen uitvoeren. We gaan verder. Tram vijf heeft een koord met speciale snowboards eraan die precies het spoor van de tram volgen. We springen erop en zoef, binnen enkele minuten zijn we in de Jordaan.

De oude buurt is vandaag een grote Zeepbel. In de kleine straatjes achter de Westerkerk liggen grote zeilen met daarop groene zeep. Op rubberbanden vlieg je door de steegjes. De grachten zijn een grote wildwaterbaan. We springen erin en al klotsend stromen we richting de Bloemenmarkt. Op de Noordermarkt staan er honderden tonnen met zeepsop in allerlei kleuren. We blazen bellen. Appelblauwzeegroen, aardbeirood en zelfs enorme bellen met een knuffelbeer erin, vandaag kan het. We stappen in onze eigen zeepbel en vertrekken met de avondzon in onze rug reizen we af naar het Centrum.

Daar wordt als avondspel de grootste Verstoppertje ooit gespeeld. Alle politieagenten zijn de zoekers en de Dam is de buut. Iedereen doet mee. We verzamelen in de hal het Centraal Station en klokslag zes uur begint het spel. De trein nemen of je verstoppen in de tunnels van de Noord-Zuidlijn zijn omwille van veiligheidsredenen verboden. Maar onder de de Magere Brug, hoog in een boom van het Westerpark, diep in de Sloterplas, het kan allemaal.

En de winnaar? Die wordt onze nieuwe burgemeester.

Opening Speech 'Scientist, come out of your lab'

2010-04-14T08:30:00.000-07:00

I wonder who you are.

You invent formulas to explain the world.

You create mind blowing mathematical models and life saving medicines.

I wonder who you are.

You work in high towers at prestigious universities,

huge laboratories in big companies.

You publish in enormous amounts of magazines that few people ever read. You speak a language hardly anyone understands.

You spend days, months, even years to come one step closer to the so called 'truth'.

I wonder who you are.

You are a scientist.

You don't take the world for granted as it is. In your lab you are a pioneer.

Your research is like sailing the world in the 15th century.

In your lab, you discover your own 'New World'.

I am a child.

I live in a world where truth and tricks are hard to distinguish from one other.

I look for my knowledge on the Internet.

I don't see how big companies manipulate me.

I am raised to buy, to believe and to obey.

I am the next generation.

I will be dealing with difficult questions.

Questions on war and wealth.

I am looking for the right answers.

And you know how to look for the truth.

The truth behind the melodious words of a politician,

the promising slogans of a banker,

the breaking news of a journalist.

In the 15th century, pioneers came back with ivory.

Maybe, it's time for you to come out of the towers built with it.

Dear Mr scientist, if you give me anything, give me truth.

NRC Next - Haal winst uit de ramp

2010-04-13T12:41:00.000-07:00

12 februari 2008 stond ik in de bittere kou op een dor grasveld midden in Delaware, Amerika. Samen met 25.000 anderen luisterde ik naar de toespraak van een man die de toekomst van de Verenigde Staten drastisch wilde veranderen. Halverwege deed hij een oproep; of we allemaal het nummer wilden bellen dat op een klein papiertje stond dat we bij aankomst hadden gekregen: het telefoonnummer van iemand die ooit op de Democraten had gestemd. Met 24.999 anderen belde ik toen een wildvreemde op om te vragen of die 4 november ook op Obama wilde stemmen. In vijf minuten verdubbelden wij het bereik van Obama’s verhaal. Nooit eerder voelde ik zo sterk dat vele kleine stappen een verandering teweeg kunnen brengen.

Terug in Nederland ging het leven verder. De euforie om Obama werd beperkt tot een mooi verhaal in de kroeg, de sleur van alledag nestelde zich tevreden. Verandering? Dat was iets voor pioniers en Superman.

Zo genoot ik een paar maanden later op een terras onder een gloeiende warmtelamp van een kopje koffie. Tot een jongen met een rood regenjack en een bijbehorende schrijfmap me aansprak. Of liever, hij stond als een betweterige wereldverbeteraar op me neer te kijken. Met een vermanende blik en een onrustig klikkende biobalpen vroeg hij of ik wel wist hoeveel energie zo’n terraslamp kostte? En of het niet eens hoog tijd was lid te worden van Greenpeace? Voor slechts vijf euro per maand hielp ik een ijsbeer de winter door. Waarom zou ik? Stoppen met roken viel nog te overwegen. Maar de wereld, dat was toch niet mijn probleem?

Wereldproblemen zijn als verschrikkelijk vervelende wiskundesommen. Ze zijn abstract, langdradig en de oplossing levert ons persoonlijk weinig op. Gelukkig raken rampen ons wél. Het tastbare leed van de hulpeloze Haïtiaan knaagt aan ieders geweten. De beelden van onschuldige mensen, gehuld in het stof van hun eigen ruïne, sleurt het geld haast van onze rekeningen. Als je wegkwijnt van de honger kan je maar beter hopen op een allesverwoestende aardbeving – die komt tenminste op tv.

Maar hoe zit het met de talloze slachtoffers van onzichtbare rampen, zoals de opwarming van de aarde en de voedselschaarste? Is hun ramp niet catchy genoeg? Te lang voor het Journaal-in-zestig-seconden? Of hebben wij eigenlijk niet zoveel belang bij het oplossen van dit probleem?

Gedragsverandering en goede voornemens zijn gedoemd te mislukken: wel eens geprobeerd te stoppen met roken? Af te vallen? Niet meer door rood te fietsen? Toch zijn er twee factoren die de kans van slagen aanzienlijk vergroten: directe persoonlijke winst en peer pressure. Als ik nu stop met roken, bespaar ik direct 120 euro per maand. Als mijn hele vriendengroep stopt, controleren we elkaar.

Helaas is de strijd tegen de opwarming van de aarde minder gemakkelijk. Behalve dat de feiten meer dan eens op losse schroeven staan, lijkt de aankoop van een spaarlamp een druppel op de gloeiende plaat. En we krijgen er alleen maar sfeerverlagend licht voor terug. Je moet wel een echte calvinistische, geitenwollen idealist zijn om je gedrag in dienst te stellen van de wereldproblematiek.

Het klimaat is een typisch slachtoffer van de zogenaamde ‘gedeelde verantwoordelijkheid’. Als jij en ik morgen afspreken een kopje koffie te gaan drinken, zullen we elkaar hoogstwaarschijnlijk morgen treffen. Maar maken we dezelfde afspraak met alle lezers van nrc.next, kom je dan ook? Verantwoordelijkheidsgevoel is omgekeerd evenredig aan de grootte van de groep waarmee deze verantwoordelijkheid wordt gedeeld. Als de rest van de wereld blijft vliegen en vervuilen, waarom zou jij er dan mee stoppen?

De kenmerken van de opwarming van de aarde verschillen natuurlijk wezenlijk van die van de aardbeving in Haïti. De klimaatcrisis is gebaseerd op abstracte modellen en de effecten van ons schadelijke gedrag zijn pas over vele jaren zichtbaar. De beelden van kermende aardbevingsslachtoffers daarentegen waren concreet en acuut meelijwekkend. Binnen enkele dagen stroomde giro 555 over. Uitstervende pinguïns kunnen daarvan slechts dromen. Het probleem is bekend en de analyses zijn gemaakt, maar waar ligt de oplossing?

Nieuwe media als Facebook en Twitter spelen een belangrijke rol bij het behalen van persoonlijke winst. Internet brengt de idealen van gelijkgestemden wereldwijd bij elkaar. Zonder dat onze ouders het zien staan wij op de digitale Dam. Daar protesteren we en motiveren we onze contacts. Er wordt steeds vaker gesproken over de ‘Netwerkrevolutie’. We delen foto’s en documentaires. We houden elkaar voortdurend op de hoogte van wat we doen, denken en durven. Maar als je ziet dat 5.000 anderen met de fiets naar hun werk gaan, zou jij dat dan ook doen? Een aantal problemen is te abstract en de persoonlijke winst is te gering.

Hoe wordt een wereldprobleem dan mijn probleem? Ten eerste: laten we abstracte modellen concreet maken. Breng mij via Facebook met een Global Buddy System in contact met een jongere uit Brazilië die zijn bossen ziet verdwijnen. Als ik dan een spaarlamp koop, weet ik tenminste voor wie. Verbind een 44-jarige tomatenkweker uit Pijnacker met een mangoboer in Burkina Faso. Al worden maar twee ideeën per jaar uitgewisseld, een wereldprobleem gaat om de mensen.

Ten tweede kunnen we de persoonlijke winst verhogen door ons gedrag te koppelen aan de gevolgen voor anderen. Een bonus op mijn studiefinanciering als ik met fietsvakantie ga naar de Veluwe in plaats van een weekend winkelen in Londen. Een wedstrijd tussen gemeentes waarbij de meest duurzame kan rekenen op een groot feest. Subsidies op duurzame broccoli en basterdsuiker, zodat ik aan het einde van de maand nog steeds voor het groene product kies.

Het Obama-verkiezingsbord hangt nog altijd voor mijn raam. Het staat voor verandering. Superman bestaat misschien niet echt, maar de pioniers zijn er wel. Elke keuze en elke handeling van vandaag bepaalt onze wereld van morgen. Wil jij na je 67ste nog gaan backpacken in de regenwouden van Brazilië? Wil je zusje graag nog eens de Elfstedentocht rijden? Ben je een kasplant onder een terraslamp of een pionier op het podium? Ik hoor het graag. Bij een kopje koffie.

YouZouf en Prorail: Zoek de verschillen

2010-02-12T08:57:00.000-08:00

Komt u ook wel eens te laat voor de trein of halen nietsvermoedende slome reizigers die links blijven staan op de roltrap ook het bloed onder uw nagels vandaan? Reis blijer met de YouZouf, de snelste weg naar het spoor.

ProRail komt in 2010 met verschillende klimaatneutrale stations en zocht een leuke eyecatcher. Zie daar: de YouZouf! In de glijbaan zitten kleine wieltjes die energie opwekken voor het station. Peter Mooij (medebedenker) en ik kijken uit naar de uitwerking..

Europa zoekt nieuwe vlag

2010-01-31T03:03:00.001-08:00

Digitale Koelkast

2010-01-30T10:35:00.000-08:00

Een nieuw jaar vol goede voornemens. We eten kippen die soja eten dat geplant wordt op weilanden. Weilanden ontstaan door regenwouden in Brazilië te kappen. YFM (Youth Food Movement) wil daar iets aan doen. We hoeven niet allemaal direct in onze geitenwollen sokken te kruipen en op een rauwe bospeen te kauwen; het kan ook anders. Hoe gaan we de komende jaren eerlijk, lekker en duurzaam eten? En dan niet alleen de groene grachtengordelelite... Wij presenteren u graag: de Digitale Koelkast. Deze 'digitale brug tussen de bewuste consument en de bewuste producent' is op dit moment volop in ontwikkeling. Een voorproefje?

Digitale Koelkast YFM from emma bruns on Vimeo.

Battle of Concepts

2010-01-12T08:51:00.000-08:00

Hoogstwaarschijnlijk herkenbaar en hekelbaar. De hoeveelheid ideeën die ons dagelijks te binnen schieten glibberend op de fiets, wachtend op de tram of onder de dekens, zijn ontelbaar. Helaas worden ze zelden uitgevoerd.

Battle of Concepts brengt daar verandering in. Studenten en young professionals kunnen bedrijven helpen met de hanenpotenconceptjes op de achterkanten van bierviltjes. Uiterst vermakelijk.

Zo was KLM op zoek naar een idee om het wachten bij de gate leuker te maken. 'Boarding Bingo' leek me een uitstekend plan; wachten om te winnen is namelijk een stuk aangenamer. Met je stoelnummer maak je door middel van een loterij kans op upgrades, gratis koffie of een date met de stewardess..

Helaas bleef het bij een eervolle vermelding maar zo kunnen jullie er toch even van genieten.. Boarding Bingo.. het zal helaas binnen de muren van mijn oma's bejaardentehuis blijven..

Boarding Bingo

2010-01-12T08:44:00.000-08:00

Albert Heijn -- Jachtterrein

2009-12-19T11:05:00.000-08:00

De kwestie
Onze rookworst bestaat uit de nek van een koe en flesjesaroma. Kinderen denken dat melk uit een fabriek komt en de spijs in gevulde speculaas wordt gemaakt van bonenpulp. We willen meer voor minder, makkelijk voor mooi en genot met gemak.

Onze onwetendheid leidt tot vetzucht. Over tien jaar passen we niet meer door de OV-poortjes, hebben we een tweede economische crisis door het hoge ziekteverzuim en raken we enkel nog opgewonden van E-nummers. Wat te doen aan het festijn van de kiloknallers en de teloorgang van de haute cuisine?

St Hubertus en co
Met genoegen presenteer ik u: Albert Heijn Jachtterrein: de oplossing voor uw gebrek aan beweging en het antwoord op al uw vragen over voedsel. Sterker nog, over een paar jaar ook bij u in de buurt. Graag uw ongebreidelde verbeeldingskracht voor het volgende idee.

Je wandelt nietsvermoedend op een saaie zaterdagochtend naar de blauwe boodschappengigant voor uw ontbijt: pak melk, halfje bruin, stuk kaas en een paar bananen. De schuifdeuren van de winkel gaan open. Bij binnenkomst ontvang je een 3D-brilletje en uit het niets ondergaat je vertrouwde supermarkt een totale metamorfose.

De ordelijke schappen zijn ingeruild voor bospaden en weilanden. Karretjes en mandjes hebben plaatsgemaakt voor pijl en boog en rieten manden. Je wordt bijna omver gelopen door een paar jolige corpsballen die luid joelend achter een everzwijn aanrennen. Verderop komen heerlijke geuren van versgebakken brood uit een houtoven je tegemoet. Kinderen staan te hengelen bij een snelstromende rivier en oude vrouwtjes plukken aardbeien in een schaduwrijk hoekje van het pand.

Huisvrouwen melken koeien, zakenlieden staan op blote voeten druiven te stampen en een aantal opgeschoten pubers klimt hoog in appelbomen voor de lekkerste Jonagolds. Terwijl je je nog steeds in je eigen supermarkt bevindt kun je per product een levendige animatie bekijken hoe het voedingsmiddel is vervaardigd, waar het vandaan komt en welke processen het heeft ondergaan.

Naar eer en geweten
Terug naar de werkelijkheid. Zou je nog bio-industrievlees kopen als naast het vlees continu een video afgespeeld zou worden van de erbarmelijke levensomstandigheden waarin de dieren verkeren? Zou je eerder een spitskool kopen als er naast het product suggesties zouden staan wat je ermee kan doen? Koop je nog surimi als je echt weet wat het is? Wat gebeurt er als we weten wat we eten? Bericht van een wereldbestormer: “Bezint eer ge pint.”

Volk Verzadigd

2009-12-02T05:55:00.000-08:00

Heeft u onlangs nog wel eens een kop koffie besteld in Amsterdam? Hoe lang was uw gemiddelde wachttijd bij de T-mobile helpdesk? Hoe snel werd u de laatste keer geholpen in het postkantoor? De kledingwinkel, de klantendienst van mijn internetprovider, het gemeentehuis en de horeca: overal word ik geconfronteerd met de verveelde, weinig ambitieuze werknemer.

Een lui kussen

We zijn verzadigd, verwend en voorzien van alle gemakken. Ook als we niet studeren, ontvangen we studiefinanciering. Als we ontslagen worden, krijgen we een uitkering en als we geen fooi krijgen, moet de baas dat maar compenseren. Het grootste gedeelte van Nederland leeft met het luie kussen van de verzorgingsstaat in de rug: een verworven zekerheid die niemand ons kan afnemen, crisis of niet.

Onze hoge levensstandaard heeft geleid tot een individualistische samenleving. We leven met de illusie dat de overheid meer een last dan een lust is. Het rookverbod is betuttelend en de burger moet de schatkist vullen met het nieuwe rekeningrijden. We rijden door rood, frauderen met belastinggelden, spugen op ambulancemedewerkers en noemen Balkenende liefkozend ‘Harry Potter’. Heeft onze verzorgingsstaat geleid tot een stuurloze, machtsondermijnende maatschappij?

Drie stadsparken met korting

We willen graag weinig files, goed openbaar vervoer, inspirerend onderwijs, een leefbare uitkering, veilige steden, goedkope kinderopvang, mooie musea, schone natuurgebieden, gewetensvoldoenende ontwikkelingshulp, stevige dijken, brede fietspaden, onbespoten appels, eerlijke broodprijzen, rechtvaardige rechters en terechte subsidies. Maar belasting betalen? Nee, liever niet. We zijn ons niet langer bewust van de verbondenheid die we met onze eigen staat hebben. Hoe groter de groep is met wie een verantwoordelijkheid gedeeld wordt, hoe kleiner het verantwoordelijkheidsgevoel is.

Een uitkering en AOW zijn slechts enkele zekerheden in Nederland waar we blind vanuit gaan. Deze verwende positie heeft ertoe geleid dat ‘ouderwets’ burgerschap verdwenen lijkt te zijn. Als het met mij goed gaat, waarom zou ik dan belasting moeten betalen? Er zijn slechts twee factoren die tot drastische verandering leiden: angst en onzekerheid. Schaarde het vrijgevochten Amerikaanse volk zich niet plots als één blok achter Bush na de aanslagen van 11 september? Waarom was Bos ineens een krachtige leider ten tijde van de vallende banken? Angst en onzekerheid leiden tot het besef dat we onze vanzelfsprekende zekerheden dreigen te verliezen. En dan geven we liever de verantwoordelijkheid uit handen.

Ideologie in 60 seconden

Leiders zijn in Nederland niet meer in staat het volk onvoorwaardelijk aan zich te binden. Een prachtige ideologie of een doordacht regeringsbeleid zijn nooit sterker dan de kracht van de vrije wil. Daarbij is geen enkele ideologie te reduceren tot de korte en krachtige boodschap die past in “het journaal in 60 seconden”. Burgers moeten opnieuw gaan inzien dat ze een eigen verantwoordelijkheid hebben in het inrichten van een leefbare samenleving. Dat deze verantwoordelijkheid die verder gaat dan onze eigen bankrekening en binnentuin, lijkt me een feit.

Waarom wij niet emotioneel incontinent zijn – door @emmabruns

2009-11-25T07:20:00.001-08:00

Twitter verschaft ons dagelijks een lawine aan meningen, mededelingen en mentions. Zoals Mathijs van Nieuwkerk het zelf al zo treffend samenvatte: “Wat moeten we met deze emotionele incontinentie?” Zes redenen waarom Twitter geen nutteloos tijdverdrijf is voor narcistische computernerds:

Twitter is een website waar iedereen in 140 tekens een boodschap kan versturen. Daarnaast kan je mensen die je interessant vindt, volgen. Dit kunnen vrienden of collega’s zijn, maar ook bekende filmsterren, politici, bedrijven of nieuwskanalen.

1. Kwaliteitsselectie op maat

Het internet is verworden tot zo’n enorme chaotische vuilnisbelt van kennis, entertainment en nieuws dat het moeilijk geworden is de kunst van de kitsch te onderscheiden. Na een dag hard werken zijn er tientallen sites die interessant zijn om te volgen. De blog van NRCnext, de laatste liedjes op 22tracks, de nieuwste natuurfoto’s op National Graphic, de documentaires vanavond van IDFA, enz. Gelukkig volg ik nieuwsexperts (@mkampschreur, @Willemdudok) creatieve experts (@reubendebeuben, @bputmancramer) en internetgoeroes (@AlexanderNL, @justusbruns) die voor mij al een selectie hebben gemaakt van de meest spraakmakende artikels, grappigste filmpjes, en opzienbarende tentoonstellingen: ze scheiden het kaf van het koren, de kwaliteit van de kul.

2. @GeertWilders @EllaVogelaar: “U bent knettergek!”

Overdag hebben we natuurlijk ook geen tijd gehad om de laatste Kamerdebatten te volgen of AOW-dossiers te lezen. Gelukkig houden Femke Halsema, Alexander Pechtold en Rita Verdonk ons op de hoogte van het reilen en zeilen in de Tweede Kamer en berichten Sophie in ’t Veld, en Marietje Schaake vanuit Brussel. Bij prangende kwesties kan ik in twee klikken hen daar persoonlijk op aanspreken of een vraag stellen. Daarnaast is het nog nooit zo eenvoudig geweest grote groepen te mobiliseren en snel te bereiken. Dichterbij is de politiek nooit geweest.

3. Duizend leken weten meer dan één expert

Hoe lang moet je een ei koken? Welke kroeg is er nog open in Maastricht om 3u ’s nachts? Wat is een must-see in Tokyo? Op Twitter worden al je vragen beantwoord. Niet allee je vrienden; wildvreemde experts helpen je binnen enkele minuten met prangende problemen.

4. Beter dan een briefje bij de Albert Heijn

Behalve een platform van kennis is Twitter een digitale markt voor overgebleven concertkaartjes, leegstaande weekendhuisjes en piepkleine studentenkamers. Via een retweet (een volger die je quote overneemt en verspreidt naar zijn volgers) sluit je binnen no-time een deal.

5. Samen televisiekijken is terug

Zelfs Mathijs van Nieuwkerk heeft onbewust baat bij Twitter. Typ tijdens ‘De Wereld Draait Door’ als zoekterm ‘DWDD’ in het Search-vak en er verschijnt een levendige discussie over de gasten, extra achtergrondfilmpjes over de onderwerpen. Twitter levert een extra dimensie aan programma’s als Buitenhof en Nova omdat het debat zich digitaal voortzet.

6. De digitale haiku

Een laatste reden waarom dit nieuwe medium ongetwijfeld van toegevoegde waarde is: het Martin Bril-effect. Foto’s van omaatjes in achtbanen, eekhoorns op zebrapaden en grappige misverstanden voorzien van een origineel bijschrift creëren nieuwe poëzie in 140 tekens.

Het DDR: Deuntjes-Draaiorgel

2009-10-11T06:48:00.000-07:00

Filmpje
@TEDxAmsterdam

Hardnekkig

Er zijn dagen dat ze ontelbaar zijn. Er is niet aan te ontkomen en nog minder aan te ontsnappen. Als verzurende brandnetels in een wegberm vinden de noten van deze haast misselijkmakende melodieën zich een weg naar mijn geheugen. Het zijn meestal geen hoogstaande symfonieën. Sterker nog, zichzelf repeterende reclamedeuntjes en eentonige eendagsvliegen uit de Top40 spannen de kroon in mijn hoofd. Wat ik ook doe; een rustgevende yogahouding, met sinaasappels jongleren of de stelling van Pythagoras bewijzen, het wijsje blijft hardnekkig als een draaiorgel oneindig herhalend doorspelen in mijn hoofd.

Er zijn dagen dat ze ontelbaar zijn. Als aanstormend arts en onzekere coassistent tracht ik vaker dan goed voor me is ontelbare feitjes in mijn hoofd te stampen. De flexura lienalis, de plexus brachiocephalicus en de twaalf hersenzenuwen die aftakken van het myelencephalon. Dagenlang sluiten wij, voorbestemd met de illusie bij te dragen aan de gezondheid van de mensheid, ons af van de buitenwereld om een duizelingwekkende hoeveelheid aan feiten in ons hoofd te stampen. Helaas, zelfs met wondermiddelen als groene thee, Griekse ezelsbruggetjes en gummibeertjes, lijkt mijn geheugen soms meer op een gatenkaas dan op dat van een gedegen arts.

Hart nekkig

Waarom zijn onze hersenen in staat om betrekkelijk eenvoudig honderden totaal nutteloze liedjesteksten en melodieën te onthouden en kunnen we ons boodschappenlijstje nauwelijks memoriseren? Waarom kan ik om drie uur ’s nachts zonder blikken of blozen meeblèren met Jeroen van der Boom en ben ik de volgende dag niet in staat de vier fases van het rouwproces volgens Kübler-Ross te reproduceren? Zou het niet een geweldig idee zijn om voortaan alle belangrijke kennis om te zetten in eenvoudige melodieën?

Een klein voorbeeld. Het afgelopen jaar zijn we door de Hartstichting gebombardeerd met de 6-minutencampagne. Volgens dit instituut kunnen er vele levens gered worden als de Nederlandse burger weet wat hem te doen staat als hij op straat een bejaarde plots in elkaar ziet zakken. Helaas is het enige dat er na afloop van een EHBO-cursus bij de gemiddelde Nederlander blijft hangen, het behaalde citaat aan de slaapkamermuur. Zouden we deze belangrijke kennis dan niet kunnen integreren in een bekend liedje zodat onze hersenen in staat zullen zijn deze informatie op het cruciale moment moeiteloos te kunnen reproduceren?

Dan krijg je bijvoorbeeld: op de melodie van “Op een onbewoond eiland”

Bij een plotse hartstilstand
Bel je eerst toch 112
Ja dat is niet zo gek want
Die nemen hem dan mee

Dan leg je hem eerst op de grond
en blaast ‘m in de mond
Reanimeren is gezond

Drukt daarna 15 keer
Het hart op en neer
Ja, reanimeer

Na het reanimeren
Lees alle stappen goed
Veilig defilibreren
Dan komt het zeker goed

Red de muziek

Het klinkt wellicht ronduit ridicuul en muziekonterend maar de kans dat deze tekst langer bij u blijft dan de tekst uit het stoffige cursusboekje is aanzienlijk. Ik pleit daarom ook voor een musicalisering van onze kennis. Partijprogramma’s op hits van de Beatles, handleidingen voor ingewikkelde apparaten op Sesamstraat-deuntjes en hele geschiedeniscanons op de wijs van Jacques Brel en Jaap Fischer. Zou het niet geweldig zijn? Geen moeite meer met jaartallen en wiskundige definities, ze rollen zo van onze tong.

Critici zullen mij wellicht snel de mond snoeren en in het beste geval aanwijzen als een satanische verkrachter van de muziek. De kracht van de teksten die de emotionele lading van een plaat complementair versterkt, gaat genadeloos ten onder. Ik moet toegeven dat de geschiedenis van de Nederlandse VOC op Aretha Franklin’s “Respect” of de definitie van feminisme op 50 Cent’s “P.I.M.P”, wellicht ietwat tegenstrijdig zijn.

Om het in de woorden van een kleine wereldverbeteraar samen te vatten; muziek is emotie, universeel en oppermachtig. Het verbindt mensen, culturen en overstijgt conflicten. Het is de stem van de revolutie en van de liefde, van de harmonie en van de totale chaos. Helaas zijn er de laatste jaren ook heel veel gesjeesde managers die muziek vooral als een middel zien om heel veel geld te verdienen. En wie heeft er dan een bezwaar tegen om deze commerciële deuntjes te gebruiken voor een uiterst nuttig doel? Jongeren lezen niet meer maar ze worden praktisch geboren met een koptelefoon op het hoofd. Waarom deze koptelefoon dan niet gebruiken als luidspreker van kennis?

Toch..

Terug naar het draaiorgel in mijn hoofd. Slechte reclameslogans blijken het meest hardnekkig en volhardend op dit gebied. Er gaan dagen voorbij dat Praxis en Carglas als krioelende mestkevers op een verse koeienvlaai mijn prefrontale cortex domineren. Als ik dan voor een uiterst intimiderend stel chirurgen sta dat mij verwachtingsvol aankijkt nadat ze mij gevraagd hebben hoe deze ulcererende diabeteswond te behandelen, is “Wasmachines leven langer met Calgon” niet het eerste waar ik op zit te wachten. Waar blijft de Wikipedia sing along? Ik kijk ernaar uit…

Disco's vs Die-Hards

2009-09-21T00:55:00.000-07:00

Disco-idealist
“Hij leeft met idealen maar stelt zijn eigen leven niet ondergeschikt aan die idealen. De uitingen van zijn idealisme zijn niet zuiver een offer voor een betere wereld; ze leveren hem vaak ook iets op; winst, een netwerk of een groener image. “

DE DISCO’s en de DIEHARDS

Betoog voor het idealisme

We zijn te lui, te dik, te dom en te verwend. Ouders, filosofen en hoogleraren beweren dat onze samenleving ten onder gaat aan onze apathie. We zijn opgegroeid in weelde en de overvloed aan ellende die ons dagelijks overspoelt, is zo massaal dat elke emotie uitblijft. We bekommeren ons liever om de statistieken van ons twitterprofiel dan die van de millenniumdoelen.

Maar ergens leeft er nog hoop. We hebben een werkbare oplossing gevonden tussen de narcistische individualist en de zoekgeraakte dierenactivist: de disco-idealist.

We bekommeren ons om de situatie in Iran en kleuren daarom ons twitterprofiel groen. We vinden dat dieren ook een gelukkig leven zouden moeten hebben en kopen daarom biologisch vlees als het in de bonus is. We hebben na onze studie een jaar vrijwilligerswerk in India gedaan en onze vlucht afgekocht met boompjes die ergens aan de rand van de grens met België zijn geplant. Wat een zege, het idealisme bestaat nog.

Weerwoord van de criticus
Idealisten? Mensen als Gandhi, moeder Theresa of Nelson Mandela, dat zijn wellicht idealisten. Zij zijn bereid geweest hun hele leven in dienst te stellen van een hoger doel. Zij waren bereid offers te leveren voor hun ideaal. De invloed van idealisten bij Greenpeace, demonstranten op de Dam of politici is al twijfelachtig; de wereld wordt toch beheerst door olie, wapens en sex.
De disco-idealist? De hypocrisie van omroep Llink, schooltjesbouwers in Afrika en leden van de postcodeloterij is groter dan het aantal spiegeltjes op de gemiddelde discobal. En jullie ego is zo groot dat al die spiegeltjes het niet eens kunnen terugkaatsen.

Betoog voor het individualisme van idealisme.

De idealist

Het idealisme is veranderd. We stellen ons leven niet langer als calvinistische asceten ondergeschikt aan een groter goed. Files van vrachtwagens met zakken maïs voor de grens van Ethiopië zijn volgens ons niet langer de oplossing. Microkrediet en marqtwerking (met een Q) zijn haalbaar en getuigen van intelligent idealisme.

En dat we daar zelf dan beter van worden? Waarom zouden we niet het nuttige met het aangename combineren? We gaan toch niet depressief en neerslachtig bij onze goede daden neerzitten?

Betoog voor duurzaam disco-idealisme

Weerwoord van de criticus
De imagematige idealist. Maatschappelijk verantwoord ondernemen voor het individu. Honger is handel en de grachtengordel wentelt haar VOC-mentaliteit in een barmhartig jasje. Nou, dat is wel een schouderklopje waard.
Toch blijft de bijdrage verwaarloosbaar klein; het idealisme zo groot mogelijk op je Facebookprofiel maar met zo weinig mogelijk invloed op ons comfortabele leventje. 1%Club, letterlijker kan het toch niet? Als we 1 euro hadden gegeven aan de banken om de kredietcrisis op te lossen, zaten we nu diep in de penarie. Ons disco-idealisme is zo verwaarloosbaar klein, het zal nooit tot verandering leiden. Ook al nemen we allemaal één spaarlamp in ons illegaal gebouwde schuurtje, geen ijsbeer die daar wat van merkt.

De disco-idealist

Als we nu 10 minuten een documentaire over de bio-industrie gaan kijken, bestaat de kans dat u morgen voor één dag rigoureus veganist wordt.

De kans dat u dat over twee maanden nog bent, is minimaal.

Duurzaam diehard idealisme is een kunst, een vorm van discipline. En als u één blik werpt op de gemiddelde sportschool op 2 januari, is de hoeveelheid discipline van de gemiddelde Nederlander niet te overschatten.

Daarom is het disco-idealisme haalbaar en realistisch. De bijdrage is kleiner maar we houden het veel langer vol. De kans dat we over twintig jaar nog steeds bomen planten, is groter dan dat we nooit meer het vliegtuig nemen.

Wanneer doen we genoeg? Wat doen we en wie wordt er beter van? Kopen we ons geweten af en houden we een vicieuze cirkel in stand?

Zijn we een generatie van achteloze bankzitters waarvan de elite graag haar eigen geweten oppoetst door het groen te kleuren? Vergeet het, bedenk dit.

Als je op vierjarige leeftijd in de zandbak zit, zijn alle dromen mogelijk. Niemand zegt dat het misschien niet zo fiscaal aantrekkelijk is om later treinmachinist of leeuwentemmer te worden.

Zandkastelen worden helaas te vaak luchtkastelen.

Laten we niet vergeten dat Gandhi, moeder Theresa en Mandela waarschijnlijk ook ooit in de zandbak hebben gezeten. De wereld is namelijk niet gebouwd door destructieve cynici.

Hij wordt gebouwd door ons, Die-hard of Disco.

(uitgesproken op www.overvloed.eu 19 september Stadsschouwburg Amsterdam)

Column Marijke Helwegen

2009-09-20T15:52:00.000-07:00

Dames en Heren,

Nog voor het uitspreken van mijn eerste woord en mijn eerste stap op dit podium, was jullie mening al gevormd. Mijn optreden in televisieprogramma’s, foto’s in tijdschriften en opmerkelijke verschijning heeft jullie in staat gesteld mij te positioneren in jullie geconditioneerde kader.

Jullie, jong Amsterdam, zogenaamd onbevangen en ‘open-minded’: tracht voor enkele minuten zonder vooringenomenheid naar dit verhaal te luisteren.

Het is gemakkelijker te oordelen dan te observeren. Gemakkelijker een stempel te drukken dan kennis te maken, en gemakkelijker te onderschatten dan te bewonderen. Ja, ik heb aan mijn lichaam gesleuteld, ja, ik woon in het Gooi en ja, ik verdien veel geld in de showbiz. Maar is iemand om die reden meer of minder waard? Kennen jullie mij echt zo goed dat een waardeoordeel te maken is?

Het lot van de celebrity. Beflitst, bevraagd, beoordeeld; men wil weten wat ik eet, waar ik woon, met wie ik het bed deel en wat ik meeneem op vakantie. Mijn publieke positie is een vrijbrief om te schieten met scherp. De obsessieve fascinatie voor het privéleven van “de celebrity” kent zijn weerga niet.

Is het niets meer dan ontspannen leedvermaak als u aan het eind van de dag onderuitgezakt op de bank zitten te zappen? Een op te vullen leegte als u wacht bij de kapper?

Ik ga hier geen pleidooi houden voor mijn eigen authenticiteit. Geen eis om het eerherstel van “de celebrity”. Dit zou zinloos zijn. Ik ben een professional in de roem en het product ben ikzelf. En dat verkoop ik dan ook met veel plezier. Ik ben gemaakt en ik kan ook elk moment worden gekraakt. Of niet?

De vraag is niet hoe ik hier gekomen ben, wel hoe ik gebruik maak van dit momentum van macht. Want zo gauw het publiek je niet meer mag en je doet niks dat tot hilariteit leidt, gaat het licht uit en blijft de telefoon stil.

Ik ben een fenomeen, jullie fenomeen. Toch zijn mijn schoenen van Van Haren, mjn jurk van een outlet en doe ik mijn haar zelf. Mijn bekendheid is home-made, een kroon op een carrière, geen ludiek bijverschijnsel. Celebrities komen niet van een andere planeet al brengt onze sterrenstatus soms wel buitenaardse roddels met zich mee. Critici bestempelen ons vaak als aandachtsgeile, narcistische en inhoudsloze modepoppen. In ons calvinistische polderlandschap houden we niet van opvallende paradijsvogels , nee doe maar gewoon en maak die ander kleiner, dan wordt je vanzelf groter, dat is vaak de manier om jezelf te positioneren.

Maar is het niet een beetje gemakkelijk om vanuit je geconditioneerde geest de medemens in hokjes te plaatsen en zo te weten wat je aan hem hebt? Is de ontwapenende waarde van een celebrity niet vele malen groter dan een stoffige minister die door zijn eigen nuances geen mening meer heeft? Mijn rol als bekende Nederlander is misschien te betwisten maar blijft zeker niet onopgemerkt. En daar gaat het tenslotte om; alleen als we de aandacht krijgen, zullen we groepen kunnen bewegen iets te veranderen. Zijn mijn gekke danspasjes bij Jensen, samenwerking met de cosmetische chirurgie en andere ludieke acties een bewijs van oppervlakkigheid? Wat als ik ze gebruik om aandacht te winnen voor een hoger doel? De aandacht heb ik in ieder geval.

Vanaf het porseleinen podium dat elk moment gekraakt en gemaakt kan worden ben ik in staat een breder publiek te bereiken. Vanaf dit podium wil ik jullie graag op de proef stellen. Vanaf hier wil ik jullie wakker schudden. De celebrity bestaat en leeft van glitter en glamour, van de privé en de story, en van aandacht. De intellectuele elite bestaat en pretendeert te kunnen oordelen over de glitter en glamour, de privé en de story. De maatschappij is een rollenspel waar we allemaal in meespelen. Doch zeg ik: onderschat niemand. Niet de celebrity, niet de intellectueel, niet degene die nu naast je staat. Neem geen genoegen met je eerste indruk, je tweede vooroordeel of je derdehands roddel.

Jong, onbevangen en open-minded Amsterdam, zoals jullie zelf zeggen te zijn, ik vraag jullie vanavond te kijken zonder oordeel.

Vergeet de brillen, de botox en de b-artiesten.

Vel niet de oordelen.

Stel wèl de vragen.

Veel dank,

Marijke Helwegen

column geschreven voor Marijke Helwegen @Celebrity, 19mei 2009 in Trouw voor happyChaos

De Disco-Idealist

2009-09-15T12:01:00.000-07:00

Op skivakantie maar wel vegetariër?
Naar de H&M maar dan ook één organic cotton shirt?
Geen eigen auto maar ook geen spaarlampen?
Wel een voetbal van NIKE en ook lid van UNICEF?
Aangeslagen na het zien van “Our daily bread” maar toch ’s nachts na het uitgaan aan de shoarma?
In de kroeg uren praten over het onrecht in Guantanamo Bay maar verder niet echt iets ondernemen?
Altijd met de trein maar wel met de jeep naar Afrika?

Herkenbaar? Dit zijn slechts een fractie van de dilemma’s uit het leven van een disco-idealist.

Idealisme bestaat. Zonder twijfel zijn jullie enigszins begaan met het lot van dieren, Afrika of onze aarde, al is het maar uit puur eigenbelang.

Daadkracht bestaat ook. Dagelijks worden er talloze studiepunten gehaald, tientallen bedrijven opgericht en 1 of 2 wetten gemaakt.

De vraag is echter: Hoe belangrijk zijn de idealen in jouw leven?

Is het niet gewoon hip om af en toe een biologisch biefstukje in je Burton rugzak te stoppen? Ecologisch masochisme? Een geldoffer om de ingrijpendheid van de daadkracht te kunnen afkopen?

99% consumentisme en 1% idealisme, met die laatste zo groot mogelijk op je Facebookprofiel, hyves foto’s maar met zo min mogelijk invloed op je eigen leven.

In de Groene Amsterdammer van deze week staat een interessant gesprek met Rob Wijnberg en Adriaan van Dis genaamd: “Jonge cynici versus gevallen romantici.” Een interessante kloof als je het mij vraagt. Wijnberg stelt dat onze generatie in deze wereld met een overvloed aan levensbedreigende problemen als de opwarming van de aarde, de kredietcrisis, de voedselcrisis, pandemieën en terrorisme, zich cynisch en gedesillusioneerd heeft teruggetrokken met als enige wederwoord:

totale apathie en onverschilligheid.

Enkele quotes van Wijnberg:

“Op Lowlands gaan we net zo makkelijk even kijken naar een debat met Ruud Lubbers over honger in Afrika als een biertje drinken.” “

“De noodzaak en de onmiddellijke aanleiding ontbreken en de problemen zijn niet tastbaar.”

Maar de generatie vóór ons, die wèl op de Dam stond en wèl handtekeningen verzamelde, heeft dat onze wereld ten goede veranderd? Ze hebben ons opgezadeld met een kredietcrisis, een milieucrisis en een voedselcrisis. Zijn Obama en D66 onze nieuwe lichtpunten in de duisternis die een wederopstanding van de positieve energie vertegenwoordigen?

Als idealist en consument laat dit onderwerp me verre van koud. Dagelijks betoog ik de waarde van een avond happyChaos, een school in Burkina Faso en allerlei andere politiek correcte, grachtengordeliaanse, en zeker op dit moment ‘druppel op een gloeiende plaat’ veranderingen. Leven in schuldgevoel als kind van het kapitalisme en jezelf alle genot van de consumptiemaatschappij ontzeggen, is niet alleen een ware Tantaluskwelling, maar ook zinloos.

Als er 1 schaap over de dam is...

2009-09-15T11:55:00.000-07:00

Een kudde is niet veel meer dan een hoop; een groep blinde volgelingen die elkaar gedachteloos achterna lopen. Van verre lijkt een kudde een grijze massa, die zich onwillekeurig en onvoorspelbaar beweegt binnen een veld van uitersten. Zij kan in haar hoedanigheid zaken beïnvloeden en veranderen. De kans is dan ook klein dat een enkeling de richting van de kudde kan wijzigen; ze worden meegesleurd en opgezogen in de menigte, als een ontsnapte wielrenner uit een peleton.

Echter, als we een kudde van naderbij observeren, valt op dat zij uit meer bestaat dan één massa. We onderscheiden individuen, die niet alleen van uiterlijk, maar ook van gedachten en mening verschillen. Toch lijken zij ogenschijnlijk één groep, één massa die zich voortbeweegt als een log orgaan.

Dergelijk kuddegedrag is niet zuiver te bestempelen als dwaas en dom; het is vaak ook een noodzaak om te overleven. Een antilope die om welke reden dan ook buiten de grijze massa treedt, vindt daarbij onherroepelijk de dood. Termieten en bijen hebben elkaar nodig omdat zij alleen door de bundeling van hun krachten kunnen leven. Eenheid maakt sterk en is daarom voor vele diersoorten een voorwaarde voor bestaan.

Een burger die zich weigert aan te passen aan onze samenleving en bijvoorbeeld ons arbeidssysteem, zal hoogstwaarschijnlijk zeer ongunstig eindigen. Gedeeltelijk meegaan met de kudde, maakt de kans op slagen en opklimmen in de hiërarchie aanzienlijk groter.

Het verbieden of negeren van een kudde is onmogelijk; doch is er een uiterst belangrijk punt. We moeten ons dagelijks bewust zijn van de kuddes waarin we ons bevinden en hoe die zich bewegen. De kracht die deze massa voortbrengt is vele malen groter dan een ieder van ons alleen zou kunnen voortbrengen en is daarom des te gevaarlijker.

Wat doe je als één van de kuddes waartoe jij behoort een volgens jou totaal verkeerde richting opgaat? Bijvoorbeeld: een publieke opinie die volledig indruist tegen jouw moraal. Als de hele Europese kudde toelaat het klimaat te verpesten, extra mijnen te verkopen aan ontwikkelingslanden en hekken om ons ‘reservaat’ te bouwen zodat wij vrijgesteld zijn van de zogenaamde gelukzoekers? Zijn wij dan nog bereid die kudde gedachteloos te volgen? Hoe verander je de koers van de kudde?

Van groot belang hierbij is kennis te hebben van de kracht van de kudde. Zoals de oude Chinese vechtsporten al zeiden: ‘Gebruik de kracht van je tegenstander om hem te verslaan.’ De krachten van een kudde zijn haar eensgezindheid, grootsheid en continuïteit. Ondanks de verschillende meningen binnen deze groep bepalen zij één richting; dankzij haar grote aantal heeft die richting ook een aanzienlijk effect op onze samenleving en is zij moeilijk te veranderen.

Wie een verandering in de koers van de kudde wil bewerkstelligen, zal één van deze drie zaken moeten beïnvloeden. Bewustzijn is daarbij een factor van grote invloed op de eensgezindheid.

Mensen zijn over het algemeen egocentrisch; ze hebben een beperkte scoop die zich richt op hun eigen leven, hun carrière, hun dierbaren en over het algemeen zijn ze weinig geïnteresseerd in het algemene belang. Van bovenaf wordt een bepaalde trend ingezet en door het gebrek aan interesse wordt deze, zolang hij niet te extreem is, geduld en gevolgd. Enkele voorbeelden hiervan zijn het vreemdelingenbeleid van mevrouw Verdonk en de verloedering van het klimaat.

Als je iets wil veranderen aan de richting van de kudde, zal je de menigte of een deel daarvan, bewust moeten maken van de bezwaren tegen deze richting. Echter, je moet hen er zodanig van overtuigen dat men inziet waarom deze richting ook voor hen als individu ongunstig is. Je zal iemand moeten overtuigen welke voordelen bijvoorbeeld een milieubewuster beleid voor hem persoonslijk met zich meebrengen. Vanuit een bewustzijnswording creëer je de mogelijkheid tot verandering.

Een dergelijke koersverandering gaat niet over één nacht ijs. Nadat je een deel van de kudde hebt weten te overtuigen volgt een incubatieperiode waarin de gestolde richting als het ware smelt en het logge orgaan in beweging komt. Als de meerderheid zich voldoende aangesproken voelt tot een nieuwe koers en genoeg interesse biedt om deze daadwerkelijk te veranderen, kan de publieke opinie wijzigen. Doch onderschat haar niet, de kracht van de kudde.

Het geweten van de wraak...

2009-09-15T11:53:00.000-07:00

Vreugde, woede, verdriet, afschuw, verrassing en angst behoren tot onze basisemoties; ze bepalen ons handelen. Ze zorgen ervoor dat we genieten, verdriet hebben, liefhebben en verachten. Dergelijke gevoelens hebben meestal geen negatief effect op ons; maar wat als dit wel het geval is? Welke gevoelens heeft een bewaker van een concentratiekamp of een Amerikaanse soldaat in Guantanamo Bay? Wat gebeurt er met onze emoties als ons gevraagd wordt onmenselijke wreedheden uit te voeren? Sluiten we ons af voor gevoelens zoals medelijden, solidariteit en morele waarden en zijn gevoelens van wraak alles overheersend?

Geweten en emotie zijn niet hetzelfde, maar ze houden wel verband met elkaar. Schuldgevoelens zijn in extreme gevallen onverenigbaar met een normaal leven. Het is onmogelijk om dag in dag uit, mensen te kunnen martelen, te kleineren en soms zelfs te vermoorden en daarbij nog emoties te hebben. Kan men nog een motief vinden voor het vernielen van zoveel mensenlevens, waaronder dat van de dader zelf?

In een oorlog worden er altijd mensen ten onrechte opgepakt en zonder proces gevangen gehouden. Het grootste voorbeeld van onze tijd is waarschijnlijk de concentratiekampen; kinderen, ouders en criminelen werden verzameld en gedeporteerd onder begeleiding van soldaten, jonge mensen met menselijke gevoelens. Hoezeer heeft bijvoorbeeld een Hitler hen moeten manipuleren en motiveren om ervoor te zorgen dat zij medemensen zo gingen behandelen? Hoeveel antipathie en rassenhaat moet er worden aangewakkerd zodat die emoties hen konden aanzetten tot het vernietigen van medemensen?

Naar mijn mening is het niet mogelijk iemand te vermoorden zonder enig gevoel. Daarvan bewust zijn, iemand aankijken en hem neerschieten vraagt een gemoedstoestand, die niet te bevatten is voor hen die dit nooit hebben meegemaakt. Het is het gemakkelijkst wanneer iemand niet meer is dan een nummer of een onherkenbaar persoon met een blinddoek, die ooit in het verleden zelf ergere wreedheden heeft begaan en die daar nu voor moet boeten.

Reeds in de Griekse filosofie ontstond het idee dat we verantwoordelijk zijn voor onze daden en niet voor onze gedachten. In ons dagelijks leven maken we keuzes vertrouwend op de juiste afweging tussen verstand en emoties. Als we er vanuit gaan dat de mens in wezen vredelievend is, zal zijn gevoel hem nooit zeggen wreedheden zonder reden te begaan. Wraakgevoelens kunnen in sommige gevallen de oorzaak zijn het begaan van een - voor de dader te verantwoorden - wreedheid. Op het moment dat er sprake is van afstomping of dat we zodanig beïnvloed zijn dat we dientengevolge in staat zijn onze medemens onwaardig te behandelen, gebruiken we emotie echter niet langer als motief. We verdringen gevoelens van medelijden en solidariteit.

Emoties vormen een brug tussen ons geweten en de realiteit. Als er iets gebeurt dat voor ons gevoel niet door de beugel kan, ervaren we emotie. Woede, verdriet of frustratie; ze zijn het gevolg van een gebeurtenis die ons raakt. Emoties zetten ons aan tot actie en bepalen ons dagelijks gedrag. Door middel van emoties kunnen we dingen bereiken; ze zijn aanleiding voor revoluties en grote veranderingen. Wanneer ons gevraagd wordt daden te verrichten, die in strijd zijn met onze ethische principes zullen we ons in eerste instantie daartegen verzetten. Helaas kunnen meesters in het manipuleren en de groep waarin we ons bevinden ons ethisch vermogen aantasten. De toespraken van Hitler hadden een zodanige invloed dat mensen hun gevoel van solidariteit met het slachtoffer lieten varen. De frustratie na de eerste wereldoorlog werd omgezet in woede gericht op één zondebok: de joden. Hetzelfde gebeurde na 11 september 2001. Bush zaaide verdeeldheid en haalde Amerikaanse zonen en dochters over om hun emoties in te ruilen voor één gevoel: wraak. Emoties beschermen onze principes en onderscheiden ons van gewetensloze barbaren. Het is daarom van groot belang erop toe te zien dat we handelen vanuit verstand en we deze handelingen toetsen aan onze emoties.